Barruu qorannoo
Mallattoolee ‘du'a maaykiroobota’ buluu meetileenii: ibsi isaanii maaliif barbaachisa
Buluu meetileenii erga fudhattee booda akka durii caalaa dhukkubsachuun, maaykiroobonni dhukkuba fidan du'aa jiraachuu ykn summiin qaama kee keessaa ba'aa jiraachuu hin agarsiisu. Dhukkubbiin mataa, lollojjiin, dadhabbiin ykn hollachuun waan mul'ate dha. “Du'a maaykiroobota” jedhanii waamuun sababa mallattoon sun mataan isaa mirkaneessuu hin dandeenye itti dabala.
Mallattoolee haaraa yoo qabaatte, gorsa yaalaa barbaadaa osoo jirtuu doozii biraa ofiin murteessitee fudhachuu irraa of qusadhu. Mallattooleen cimaa ykn saffisaan hammaachaa jiran yaala ariifachiisaa barbaadu. Buluun meetileenii bakka yaalaatti yoo siif kenname, garee si yaalu battalumatti beeksisi. Sagantaa fayyaa tokko “hojjechiisuuf” jettee deebii qaamaa miidhaa qabu obsaan itti fufuuf hin yaalin.
Himannoowwan “du'a maaykiroobota” maal tilmaamu
Ibsi kun yeroo baay'ee himannoowwan adda addaa sadii of keessaa qaba: infekshiniin jira, buluun meetileenii infekshinii sana milkaa'inaan yaalaa jira, akkasumas yaalichi deebii qaamaa inflammation jedhamu uumaa jira. Erga wanticha fudhatanii booda dhukkubsachuun tarkaanfiiwwan kanneen keessaa tokko illee hin mirkaneessu.
Garaagarummaan kun hojii irra oolmaa qaba. “Oomisha kana ergan fudhadhee sa'aatii lama booda lollojjiin jalqabe” jechuun ogeessa yaalaaf odeeffannoo inni madaaluu danda'u kenna. “Summiin qaama koo keessaa ba'aa jira” jechuun odeeffannoo sana bakka xumura murtaa'een buusa. Akkasumas namni tokko qoricha biraa, dogoggora cunqina oomishaa, ykn dhukkuba yeroo sanatti tasumaan jalqabe akka dagatu gochuu danda'a.
Namoota buluu meetileenii fayyaa waliigalaa fooyyessuuf fudhatan keessatti “sindiroomeen du'a maaykiroobota” buluu meetileenii tilmaamamuu danda'u jiraachuu mirkaneessuuf ragaa qorannoo klinikaa to'atame hin arganne. Kun deebiin qaamaa ibsa hin arganne hundi qoratameera jechuu miti. Haala sana keessatti namoota tasgabbeessuuf tarreen mallattoolee ykn turtiin eegamu ragaan deeggaramu hin jiru jechuu dha. Gaaffiin adda ta'e kan buluun meetileenii sibiilota ulfaatoo ni baasa moo akka meeshaa summii baasuutti hojjeta jedhu ragaa waa'ee baasuu barbaada; namni tokko sana booda akkamitti akka itti dhaga'ame miti.
Deebiin Jarisch–Herxheimer maal akka ibsu
Jechi kun haala yaalaa murtaa'e keessatti hiika qaba. Qajeelfamni CDC kan yaala sifilisii deebii Jarisch–Herxheimer ibsa: deebii qaamaa tasa uumamu, ho'a qaamaa wajjin walqabatu, yeroo baay'ee dhukkubbii mataa fi dhukkubbii maashaalee waliin, yaala sifilisii erga jalqabanii sa'aatii 24 jalqabaa keessatti mul'achuu danda'u dha. Alerjii penisiliinii irraa adda baafama. Kun ho'i qaamaa wanta farra maaykiroobii kamiyyuu booda mul'atu hundi deebii qaamaa sana jechuu miti.
Ragaan ammayyaa fayyadu xiinxala lammaffaa qorannoo sifilisii ramaddii tasaa qabu kan 2025 irraa argama. Qorattoonni ga'eessota 249 sifilisii sadarkaa jalqabaa qaban, yaala benzathine penicillin G maashaa keessa kennamu yeroo jalqabaaf erga argatanii booda madaalan. Namoonni shantamii sagal, jechuunis 23.7%, mallattoolee deebii qaamaa kanaan walsiman gabaasan. Gatiin giddugaleessaa tartiibaa yeroo jalqabaa sa'aatii 4.9, kan turtii mallattoolee immoo sa'aatii 12.8 ture. Mallattooleen qorannoo laaboraatorii adda baasu tokkoon mirkanaa'uu mannaa, tarree sakatta'iinsaa sadarkaa wal-fakkaataa qabuun walitti qabaman.
Lakkoofsonni kun infekshinii, yaala fi garee namoota qorannoo keessatti hirmaatan murtaa'an ibsu. Nama buluu meetileenii afaaniin fudhatee dhukkubsateef yeroo eeguu qabu miti. Haala infekshinii fi yaala wal-simu keessatti illee, ogeessi yaalaa ibsa sababoota biroo ilaaluu qaba. Maqaan sun qofti mana turuun nageenya qabaachuu hin mirkaneessu.
Gabatee garaagarummaa: waan mul'ate, ibsa, tarkaanfii itti aanu
Gabateen kun waan gabaasuun danda'amu fi waan ammallee madaallii barbaadu adda baasa. Marii gargaaruuf qophaa'e malee, sirna qabxii kennuun dhukkuba adda baasuu miti.
| Waan ati argitu | Waan inni hin mirkaneessine | Waan madaallii barbaadu |
|---|---|---|
| Wanticha erga fudhatanii booda dhukkubbii mataa, lollojjii ykn garaa kaasaa | Maaykiroobonni ajjeefamuu ykn summiin gadhiifamuu | Oomisha, hamma, yeroo, mallattoolee waliin mul'atan fi sababoota biroo ta'uu danda'an |
| Dafqa, tasgabbaa'uu dadhabuu, ho'a qaamaa ykn hollachuu, keessumaa waliin yoo mul'atan | Sadarkaa qaamni itti madaqu kan barbaadame | Miidhaa serotonin irraa dhufuu danda'u ykn dhukkuba tasa uumamu biraa; madaallii ariifachiisaa barbaadi |
| Dadhabbii haaraa, hafuura kutachuu, ija keelloo ykn fincaan dukkanaa'aa | Qaamni summii baasaa jiraachuu | Hanqina dhiigaa ykn dhukkuba biraa ta'uu danda'a; madaallii yaalaa dafii argadhu, cimaa yoo ta'e ariitiin |
| Finniisa gogaa waliin fuula ykn qoonqoo dhiita'uu, hafuura sagalee qabuun baafachuu ykn kufuu | “Herx” miidhaa hin qabne | Deebii alerjii cimaa ta'uu danda'a; tajaajila balaa tasaa bilbili |
| Sifilisii adda baafameef yaala ogeessi yaalaa qajeelche booda ho'a qaamaa fi dhukkubbii | Mallattoon booda mul'atu hundi sababa walfakkaataa qabaachuu mirkaneessuu | Gareen yaalaa deebii Jarisch–Herxheimer ta'uu danda'u alerjii fi sababoota biroo waliin madaaluu danda'a |
Tarreen jalqabaa mallattoolee miidhaawwan cinaa keessaa odeeffannoo ajaja qorichaa PROVAYBLUE keessatti tarreeffaman of keessaa qaba. Ibsi qorichaa sun methemoglobinemia dhalootaan osoo hin taane booda argame yaaluuf qoricha ajajamaan ujummoo dhiigaa keessa kennamu ilaallata. Hamma taateewwan isaa oomishaalee fayyadamtoonni afaaniin fudhatan irratti kallattiin hojii irra oolchuun hin qabu; garuu balaa isaa galmeeffame “summii baasuu” jedhanii moggaasuunis hin qabu. Akkasumas sindiroomee serotonin cimaa, deebii alerjii cimaa fi hanqina dhiigaa hemoolitikii, balaa addaa hanqina G6PD keessatti jiru dabalatee, akeekkachiisa. Hanqinni dhiigaa yaala booda guyyaa tokko ykn isaa ol tursiisee mul'achuu danda'a.
Akki mallattooleen itti walitti mul'atan maaliif barbaachisa
Garaan yeroo tokko jeeqamuun sindiroomee serotonin adda hin baasu. Jijjiiramni haala sammuu, ho'a qaamaa dabaluu, dafquu fi sochiin maashaalee baramaa hin taane waliin mul'achuun caalaatti yaaddessa. MedlinePlus sindiroomeen serotonin lubbuu balaaf saaxiluu akka danda'u ibsa; madaalliin seenaa qorichaa fi sababoota biroo hambisuu akka of keessaa qabus ibsa. Gargaarsa barbaaduuf mallattoon ta'uu danda'u hundi hanga mul'atutti hin eegin.
Balaan wantoota walitti fayyadamuu kun, namni tokko wanta fudhate dabalata soorataa jedhee yoo waame illee, walnyaatinsa buluu meetileenii fi qorichoota barbaachisaa taasisa. Qorichoota dhiphina sammuu yaalan, qorichoota dhukkubbii, oomishaalee qufaa fi dabalatawwan soorataa biroo dabalatee, tarree qorichootaa guutuu fidi. Buluu meetileenii itti fufuuf jettee qorichoota siif ajajaman ofiin hin dhaabin ykn sagantaa qorichi qaama keessaa itti bahu ofiin hin qopheessin.
Hemoolisis jechuun diigamuu seelota dhiigaa diimaa ti. NHLBI hanqinni dhiigaa hemoolitikii yeroo diigamuun seelotaa bakka bu'uu isaanii caalu akka uumamu ibsa; dhukkuba kana adda baasuuf madaallii fi qorannoowwan dhiigaa barbaachisu. Mallattooleen hanqina dhiigaa hafuura kutachuu, dadhabbii, qaamni keelloo ta'uu fi fincaan dukkanaa'aa ta'uu dabalachuu danda'u. Kunniin safartuu summiin qaama keessaa ba'uu miti. Buluun meetileenii mataan isaa halluu fincaanii jijjiiruu danda'a; kanaaf halluun qofti illee ibsa isaa murteessuu hin danda'u.
Hafuura baafachuu dadhabuu, kufuu, suuxii hollannaa qabu, burjaajii cimaa ykn deebii qaamaa saffisaan hammaachaa jiruuf tajaajila balaa tasaa bilbili. Yoo mataan si naanna'u, burjaajoofte ykn dandeettiin kee karaa biraatiin hir'ate, ofiin konkolaataa hin oofin.
Dhukkuba tokko itti moggaasuu malee wanta fudhatame galmeessi
Mallattoolee balaa tasaa hin taaneef, ogeessa yaalaa ykn ogeessa qorichaa dafii qunnami; bal'ina afur galmeessuuf galmee mallattoolee fi wanta fudhatamee fayyadami:
- Maqaa oomishaa, bifa itti qophaa'e, cunqina isaa fi suuraa asxaa isaa.
- Hamma fi karaa itti fayyadamame, yeroo itti fudhatame fi jijjiirama dhiheenya uumame kamiyyuu.
- Mallattoolee afaan idileetiin, yeroo itti jalqaban, cimina isaanii fi fooyya'aa ykn hammaachaa jiraachuu isaanii.
- Qorichootaa fi dabalatawwan soorataa biroo, haala fayyaa dhimmicha ilaallatu fi bu'aa qorannoo G6PD beekamu kamiyyuu.
Mallattooleen deebi'anii mul'achuu isaanii qoruuf doozii biraa hin fudhatin. Deebii qaamaa summii baasuuti jedhamee tilmaamame to'achuuf “wanta hidhu”, saawunaa seenuu, karoora soomaa ykn walmakaa dabalatawwan soorataa hin dabaliin. Tarkaanfiiwwan dabalataa seenaa wantoota fudhatamanii hiikuun akka rakkatu godhu; sababa jalqabaa hin mirkaneessanis. Qajeelfamni nageenya buluu meetileenii bal'aan miidhaawwan cinaa beekamanii fi deebii qaamaa shakkame akkamitti gabaasuun akka danda'amu ibsa.