Barruu qorannoo
Cuquliisa metiliinii, magariisa malaakaayitii fi soogidda akwariyamii: kamtu rakkoo sanaaf mijata?
Qurxummii tetra irratti tuqaaleen adiin mul’atu; daqiiqaa muraasa keessatti yaadonni sadii dhufu: cuquliisa metiliinii, magariisa malaakaayitii, soogidda. Sadanuu halluu bishaanii jijjiiru. Sadanuu namoota itti fayyadama isaaniitti amanaman qabu. Isaan keessaa tokko illee qoricha rakkoo hundaaf ta’u miti; kamtu caala jechuun gaafachuun tarkaanfii deebii murteessu bira darba: qurxummii irratti maaltu dogoggora, asxaan oomisha tokkoon tokkoos dhugumaan maal hammata?
Isaan kun yaad-rimeewwan adda addaa sadii kanneen qaphxii wal fakkaatu keessatti dhiyaatani dha. Cuquliisni metiliinii halluu itti fayyadamni akwariyamii isaa asxaa irratti ibsame yoo ta’u, fangasii hanqaaquu, fangasii salphaa irra qaamaa, pirootozowaan alaa muraasaa fi deeggarsa summaa’uu naayitiraayitii ykn saayinaayidii hammata. Magariisni malaakaayitii, yeroo baay’ee formaaliinii wajjin makamee gurguramu, irra caalaa yaala maxxantoota alaa kan Ich fi lubbu-qabeeyyii isa wajjin walitti dhihaatan irratti xiyyeeffatu dha. Soogiddi akwariyamii hiika dambii keessatti qoricha miti; madaallii bishaanii fi soogiddaa qaamaa deeggara, akkasumas madda kilooraayidii naayitiraayitii irraa eegu dha. Sadarkaa soogiddaa taankiiwwan gosoota qurxummii walmakaa qaban hedduun dandamachuu hin dandeenyetti maxxantoota alaa irratti itti fayyadama muraasa qaba. Halluu ykn amalaan isaan keessaa filachuun qurxummii qola hin qabne, shiriimpota, biqiltootaa fi calaltuuwwan baayoloojii miidhaa cinaachaatiif saaxila.
Wantoota sadan wal bira qabuu
Gabateen armaan gadii asxaawwan oomishtootaa fi qajeelfama tajaajila gorsaa yunivarsiitii irratti hundaa’a. Ciminnii fi qajeelfamni qophiiwwan gidduutti jijjiiramu; kanaaf asxaa qaruuraa kee irratti jiru akka madda murteessaatti, gabatee kana immoo akka kaartaa waliigalaatti ilaali.
| Cuquliisa metiliinii (fkn. Kordon, 2.303%) | Makaa magariisa malaakaayitii (fkn. Kordon Rid-Ich Plus, API Super Ick Cure) | Soogidda akwariyamii (soodiyam kilooraayidii) | |
|---|---|---|---|
| Itti fayyadama yaadame | Fangasii hanqaaquu qurxummii, infekshinii fangasii irra qaamaa, pirootozowaan alaa tarreeffaman (Ichthyophthirius, Chilodonella, Costia), deeggarsa summaa’uu naayitiraayitii ykn saayinaayidii. Qajeelfamni oomishaa Kordon itti fayyadamoota kana tarreessa; Oodinium, infekshinii baakteeriyaa, raammoo fluke fi dhibee fangasii cimaa ifatti keessaa baasa. | Maxxantoota alaa, irra caalaa Ich bishaan mi’aawaa, akkasumas Costia, Trichodina fi Chilodonella akka oomishaatti; asxaan Rid-Ich Plus kan Kordon Cryptocaryon fi Amyloodinium galaanaa, akkasumas infekshinii fangasii muraasa dabala; baakteeriyaa, raammoo fluke, koopipodootaa fi raammoolee biroo keessaa baasa. | Yeroo qabuu fi sochoosuutti madaallii bishaanii fi soogiddaa qaamaa deeggaruu, wal-dorgommii kilooraayidii qola hargansuu irratti uumamuun naayitiraayitii irraa eeguu, akkasumas sadarkaa soogiddaa olaanaatti pirootozowaan alaa muraasa irratti itti fayyadamuu. Qajeelfamni gorsaa UF/IFAS soogidda akka wanta horsiisa lubbu-qabeeyyii bishaanii keessatti dursa to’annoo dambii gadi aanaa qabuutti ibsa; akka qoricha qurxummii ragga’eetti miti. |
| Hanqaaquuf itti fayyadamuu | Fangasii ittisuuf hanqaaquu qurxummii fi ilmaan qurxummii reefuu ba’aniif nageenya akka qabu asxaa irratti ibsameera; adeemsa hanqaaquuf murtaa’e qaba. Qajeelfamni bakka hanqaaquu keessaa qurxummii baasuu fi hanqaaquu itti fayyadama sana bal’inaan ibsa. | Oomishni magariisa malaakaayitii makaa hin qabne kan Kordon ittisa fi yaala fangasii hanqaaquu illee asxaa irratti ibsa; qajeelfama mataa isaa bishaan yaalaa keessatti tursiisuu fi yeroo gabaabaaf cuuphuu qaba. Summummaan isaa cimina, yeroo saaxilamuu fi gosa qurxummii irratti hundaa’a. Oomishoonni Ich makaa ta’an ibsa wal fakkaatu hin qaban; kanaaf qaruuraa murtaa’e sana ilaali. | Yaala fangasii hanqaaquu miti. |
| Gosoota miidhaaf saaxilamoo | Gosa fi sadarkaa jireenyaa asxaa wajjin wal bira qabi; qajeelfamni waliigalaa qurxummii akwariyamii madaallii walsimannaa ibsa. | Akka qophiitti garaagarummaa qaba: asxaan API yeroo ammaa qurxummii qola hin qabneef hamma kennamu walakkaa godha; Kordon immoo Rid-Ich Plus loach fi catfish irratti akka fayyadamu hayyama, garuu mormyrid fi stingray bishaan mi’aawaa irratti akka hin fayyadamne akeekkachiisa. | Dandamannaan gosa irratti hundaa’a; qola qabaachuu irratti hin murtaa’u. UF/IFAS tetra tokko tokko soogidda akka gaariitti akka hin dandaman, tetra fi qurxummiin funyaan arbaa qabanis yeroo dheeraaf bishaan soogiddaa keessa turuu akka hin qabne addatti akeekkachiisa. |
| Lubbu-qabeeyyii lafee dugdaa hin qabnee fi biqiltoota | Akka asxaatti, guddina biqiltootaa gufachiisa; walsimannaan lubbu-qabeeyyii lafee dugdaa hin qabnee oomisha tokkoon tokkoon ilaalamuu qaba. | Ogeessi fayyaa bineensota bishaanii yoo qajeelfama biraa kenne malee akwariyamii rifii galaanaa ykn lubbu-qabeeyyii lafee dugdaa hin qabneef hin ta’u; biqiltoonni lubbuun jiran tokko tokko miidhaaf saaxilamoo dha. | Biqiltoonni sadarkaa soogiddaa yaala Ich kan 4 hanga 5 ppt dandamachuu dhiisuu danda’u; dandamannaan lubbu-qabeeyyii lafee dugdaa hin qabnees gosa fi cimina irratti hundaa’uun garaagarummaa qaba. |
| Calaltuu baayoloojii | Sirnoota calallii baayoloojii irratti hundaa’an keessatti hin fayyadamin; baakteeriyoota naayitireessan jeeqa. Yaalli taankii yaalaa ykn taankii hanqaaquu keessaa qurxummii baasuu duwwaa keessatti taasifamuu qaba; taankii agarsiisaa qurxummii fi lubbu-qabeeyyii biroo qabu yaaluu dura qajeelfama walsimannaa taankii fi lubbu-qabeeyyii ilaali. | Kordon akka jedhuutti, Rid-Ich Plus akka qajeelfamaatti yoo fayyadame calallii baayoloojii hin gufachiisu. Halluuwwan lamaan keessaa kamiinuu yeroo yaaltu kaarboonii kakaafame baasi. | Calaltuu baayoloojii irraa lubbu-qabeeyyii xixiqqoo hunda hin balleessu; garuu sadarkaan soogiddaa olaanaan sirnoota bishaan mi’aawaa dhiphisa. Calaltuu baayoloojii hojii dhaabe sirreessuuf bishaan jijjiiruu fi calaltuu suphuun ammas barbaachisaa dha, akkuma qajeelfamni fayyaa bineensotaa Merck cimsee ibsu. |
| Haala namootaa fi qurxummii nyaataaf oolanii | Faayaaf itti fayyadamuu; qurxummii nyaataaf ooluuf miti. | Ameerikaa keessatti qurxummii nyaataaf ooluuf hin raggaane; to’annoon galtee FDA haftee magariisa malaakaayitii akka faalama nyaataatti ilaala; EU immoo magariisa malaakaayitii fi bifa haftee isaa walitti qabamaniif daangaa tarkaanfii 0.5 µg/kg kaa’a. Halluuwwan of eeggannoon qabadhu; daa’immanii fi bakka nyaanni itti qophaa’u irraa fageessi. | Of eeggannoo idilee soogidda qabachuuf barbaachisu; balaan isaa dambii haftee irraa osoo hin taane, sadarkaa soogiddaa irraa lubbu-qabeeyyii irratti ga’a. |
Gabatee kana murtii gochuuf dubbisuu
Haalli baramaan afur tarreewwan gabatee akkamitti akka walitti dhufan agarsiisu.
Fangasii hanqaaquu irratti. Kun itti fayyadama ijoo cuquliisa metiliinii ti; adeemsa hanqaaquuf asxaa irratti ibsame fi ibsa ifaa hanqaaquu fi ilmaan qurxummii reefuu ba’aniif nageenya qabaachuu isaa qaba. Soogiddi itti fayyadama kanaan wal gitu hin qabu. Magariisni malaakaayitii makaa hin qabne (oomisha Kordon wanta hojjataa tokko qofa qabu) qajeelfama fangasii hanqaaquu asxaa irratti ibsa; yaalonni Ich makaa ta’an garuu hin ibsan. Kanaaf qaruuraa harka kee keessa jirutu murteessa. Dura hanqaaquun sanyee fudhateera ta’uu mirkaneessi; halluun kamiyyuu hanqaaquu sanyee hin fudhatin hin oolchu.
Dhibee tuqaa adii (Ich). Makaan magariisa malaakaayitii filannoo yaalaa asxaa irratti ibsame dha; soogiddi immoo liitira tokko keessatti giraama 4 hanga 5, guyyoota 7 hanga 10f, dabalata ta’uu danda’a. Garuu kun gosoota sadarkaa soogiddaa sana dandamanii fi ho’a qajeelfamni Ich kan UF/IFAS ibsu keessatti qofa ta’a. Cuquliisni metiliinii Ichthyophthirius itti fayyadamoota isaa lammaffaa keessaa tarreessa; amala isaa waliigalaa garuu (miidhaa calaltuu baayoloojii, gosoota maxxantootaa muraasa qofa irratti xiyyeeffachuu) taankii agarsiisaa keessatti weerara Ich yaaluuf filannoo laafaa isa godha. Bu’aa qorannoo dhibee oomisha itti fayyadamni isaa inni ijoo rakkoo sana maqaan ibsu wajjin wal simsiisi.
Dhiiga bunaa fi summaa’uu naayitiraayitii. Cuquliisni metiliinii methemoglobin gara hemoglobin oksijiinii baatutti deebisuuf akka deeggarsaatti asxaa irratti ibsameera; kilooraayidiin soogidda irraa argamu immoo qola hargansuu irratti xuuxamuu naayitiraayitii wajjin dorgoma. Isaan kun adeemsota wal deeggarani dha; garuu tokko illee naayitiraayitii bishaan keessaa hin balleessu. Summaa’uun naayitiraayitii marii mataa isaa qabaachuu qaba; mariin sun deeggarsa dhiiga irratti kennamu, sirreeffama bishaanii (bishaan jijjiiruu, calaltuu suphuu) saaxilamummaa sana dhugumaan dhaabu irraa adda baasa.
Tuqaalee sababiin isaanii hin beekamne, qaama rigachuu ykn laamsha’uu. Dhaabi. Qajeelfamni bulchiinsa fayyaa qurxummii UF/IFAS qoricha kennuu dura bishaan qorachuu (oksijiinii bulbulame, amooniyaa, naayitiraayitii, pH) dursa kenna; bishaan qulqullina hin qabne mallattoolee dhibee maxxantootaa fakkeessa waan ta’eef. Rakkoo amooniyaa keessa halluu dhangalaasuun yaaddoo nama qurxummii kunuunsu sanaa tasgabbeessa malee qurxummii hin yaalu.
Magariisni malaakaayitii maaliif yaaddoo caalaa qaba?
Warri akwariyamii kunuunsan yeroo tokko tokko halluun tokko maaliif yaala hanqaaquu idilee ta’ee, inni biraan immoo buufata doonii keessatti qorannoo haftee kakaasu gaafatu. Deebiin isaa jijjiirama keemikaalaa qaama keessatti raawwatamu dha. Qurxummiin magariisa malaakaayitii gara leucomalachite green, bifa cooma keessatti bulbulamuu fi tishuu nyaatamu keessatti torbanoota hanga ji’ootaatti turuutti jijjiira. Qorannoowwan haftee FDA turtii sana qurxummii trout fi salmon keessatti galmeessu. Amalli haftee kun magariisni malaakaayitii qurxummii nyaataaf ooluuf matumaa akka hin raggaane fi EU bineensota nyaata oomishan irratti akka isa dhorku sababa ta’e dha.
Ibsi kaansarii sirrii ta’uu qaba. Galmeewwan dhaabbilee durii magariisa malaakaayitii wanta kaansarii fiduu danda’u ykn jijjiirama jiinii fiduu danda’a jedhamee shakkamu jechuun ibsu; madaalliin IARC yeroo ammaa magariisa malaakaayitii mataa isaa Garee 3 (ramadamuuf ragaan gahaan hin jiru) keessatti, bifa haftee isaa leucomalachite green immoo ragaa bineensotaa irratti hundaa’uun Garee 2B (kaansarii fiduu danda’a) keessatti kaa’a. Ramaddiin tokko illee yaala Ich qurxummii faayaa saaxilamummaa kaansarii namaa hin godhu; garuu lamaan isaanii maaliif qurxummii nyaataaf oolu irratti itti fayyadamuun dhorkame, akkasumas of eeggannoon qabachuu asxaa irratti ibsame maaliif tuffatamuu osoo hin taane kabajamuu akka qabu ibsu.
Walitti makuun ni danda’amaa?
Bakka kanatti gorsi waltajjii marii asxaawwan caala fagaatu. Ragaan garee sadiitti qoodama.
Tokkoffaa, magariisa malaakaayitii soogidda wajjin fayyadamuuf deeggarsi qabatamaan jira. Qajeelfamni soogidda akwariyamii API soogidda isaa yaala Ich isaa wajjin fayyadamuu gorsa; UF/IFAS immoo deebii yaalaa fooyyessuuf soogiddi sirnoota formaaliiniin yaalamaa jiranitti yeroo baay’ee akka dabalamu ibsa. Kun yaada sana qophiiwwan walsimaniif deeggaru malee qaruuraa sheelfii irra jiru hundaaf miti. Ich-X kan Hikari, makaan formaaliinii fi magariisa malaakaayitii, ejjennoo faallaa qaba: qajeelfamni asxaa isaa soogidda ykn yaala biroo wajjin akka hin makne jedhu. Kanaaf soogidda wajjin walsimuun amala oomisha murtaa’e sanaa ti malee matumaa seera waliigalaa miti.
Lammaffaa, qorannoo kana keessatti cuquliisa metiliinii soogidda wajjin fayyadamuuf asxaan ykn adeemsi yunivarsiitii deeggaru hin jiru. Qajeelfamni Kordon kamiyyuu, yookaan adeemsi yaalaa UF/IFAS ykn Merck, cuquliisa metiliinii fi soogiddaan yeroo tokko yaaluu hin gorsu. Adeemsi murtaa’e dhabamuun ragaa miidhaa miti; garuu namni lamaan walitti dabalu kamiyyuu adeemsa yaalaa qorame malee yaalii mataa isaa hojjechaa jira jechuudha. Makaa sanas akka mala hundeeffameetti dhiyeessuu hin qabu.
Sadaffaa, asxaawwan tokko tokko yaalota wal irratti dabaluun akka hin danda’amne ifatti dhorku. Kordon Rid-Ich Plus qoricha biroo kamiyyuu wajjin akka hin makne fayyadamtoota qajeelcha. Himni tokko sun gaaffilee oomisha sana ilaalchisee “dabaluu nan danda’aa?” jedhan baay’ee xumura: hin danda’amu.
Seerri waliigalaa tokko hafan hammata. Rakkoo tokko, asxaa tokko, marsaa yaalaa tokko. Halluuwwan sadarkaa oksijiinii bulbulamee nageenyaaf hafuu danda’u gadi buusu (formaaliin kun akka raawwatu ifatti ibsameera), soogiddi immoo ba’aa madaallii bishaanii fi soogiddaa qaamaa dabala; qurxummiin dhukkubsates duraanuu harganuuf carraaqqii caalaa godha. Yaalota wal irratti dabaluun dhiphina baay’isa; wanti kam deebii miidhaa qabu akka fide adda baasuunis hin danda’amu. Marsaa yaalaa biraa jalqabuu dura isa tokko xumuri ykn murtii ifaan dhaabi; yaaliiwwan gidduuttis bishaan sirreessi.
Adeemsa filannoo
Dhibee alaa shakkame ykn rakkoo hanqaaquu kamiifuu tarkaanfiiwwan kana tartiibaan hordofi.
- Akka bu’uura murtii akwariyamii ibsutti, dura bishaan qori (oksijiinii, amooniyaa, naayitiraayitii, pH), hanqina meeshaalees sirreessi.
- Rakkoo sana hamma danda’ametti sirriitti moggaasi: fangasii hanqaaquu, tuqaa adii, naayitiraayitiin erga tasa dabalee booda dhiiga bunaa, ykn kan hin beekamne. Kan hin beekamne jechuun qoricha dura qorannoo dhibee gochuu dha; haala yeroo dheeraa turu ykn cimaa ta’eef ogeessa fayyaa bineensota bishaanii ykn ogeessa fayyaa qurxummii hirmaachisi.
- Wanta itti fayyadamni isaa inni ijoo asxaa irratti rakkoo sana maqaan ibsu filadhu; sana booda asxaa qaruuraa guutuu dubbisi: cimina, akeekkachiisa gosootaa, ibsa lubbu-qabeeyyii lafee dugdaa hin qabnee fi biqiltootaa, ibsa calaltuu baayoloojii fi dhorkaa walitti makuu.
- Haala asxaan tilmaamu keessatti yaali. Cuquliisni metiliinii taankii yaalaa ykn taankii hanqaaquu keessaa qurxummii baasuu duwwaa, calallii baayoloojii irraa adda ta’e keessatti fayyadamamuu qaba; yaalonni Ich kaarboonii baasuu, qilleensa gahaa mirkaneessuu fi murtii ho’aa oksijiinii tilmaama keessa galchuun gochuu barbaadu.
- Oomisha, cimina, hamma bishaanii safarame, turtii fi wantoota hubatte galmeessi. Marsaan yaalaa yoo milkaa’uu baate, galmeen sun waan ogeessi barbaadu dha; yaaliin itti aanus dogoggora wal fakkaatu hamma qorichaa caaluun akka hin irra deebine kan dhaabu isa dha.
Qaruuraawwan sadan sheelfii irra jiran cimina sadan qoricha tokkoo miti. Deebii gaaffilee adda addaa ti. Dura gaaffii sirrii gaafadhu; filannoonis yeroo baay’ee salphaa ta’a.