Buluu meetiliinii miidhaa sammuutiif: ragaa qorannoo dura-kilinikaa hubachuu

Rukuttaan mataa, ujummoon dhiigaa cufamuun, fi dhukkubni seelota narvii suuta mancaasu hundi komii tokkoon xumuramuu danda’u: sammuun hojii isaa hojjechuuf anniisaa gahaa hin qabu. Xumurri waloo kun kompaawundii tokko barreeffamoota qorannoo sadan keessatti irra deddeebi’ee akka mul’atu taasisa. Garuu xumurri waloo yaada waloo jechuu miti. Wal’aansi miidhaan uumamuu dura kennamu, wal’aansi sa’aatii miidhaa sana booda jiru keessatti kennamu, fi wal’aansi bu’aan isaa ji’oota booda madaalamu yaadota adda addaa qoru; yeroo siringiin dhangala’aa buluu wal fakkaatu qabatuttillee.

Barruun kun kutaa barreeffamoota qorannoo sanaa kan miidhaa ilaalu hordofa. Yaalii bineensotaa keessatti buluu meetiliinii miidhaa sammuutiif fayyadamuun maal akka jedhu sakatta’a; miidhaa rukuttaan uumamu istirookii fi manca’iinsa seelota narvii yeroo dheeraa irraa adda baasa; akkasumas yeroon dooziin itti kennamu garaagarummaa qorannoowwan gidduu jiru baay’ee maaliif akka ibsu agarsiisa.

Miidhaawwan sadii, hanqina anniisaa tokko

Adeemsi moodeelota kana walitti hidhu maayitookondiriyaa keessa jira. Haala idileetiin, elektiroononni ATP oomishuuf sansalata dabarsa elektiroonii keessa darbu; sansalatni fayyaa ta’es gosoota oksijiinii walnyaatinsa cimaa qaban to’annoo jala tursa. Miidhaa booda, kutaaleen sansalatichaa hojii isaanii sirriitti hin hojjetan; oomishni ATP ni gadi bu’a; oomishni raadikaalota bilisaas ni dabala. Sakatta’iinsi Molecular Neurobiology kan 2018 buluu meetiliinii akka baataa elektiroonii filannoo biraatti ibsa: elektiroonota NADH irraa fudhatee saayitookroomii c dabarsa; kunis sochii kompileeksii IV ol kaasa, kutaan jalqabaa sansalatichaa miidhameellee oomisha ATP deebisee akka hojjetu taasisa.

Lakkoofsonni gabaafaman ifa dha. Qophii seelotaa fi kutaa tishuu keessatti, sochiin kompileeksii IV dhibbeentii 30 hanga 100 ol ka’e; fayyadamni oksijiiniis waliin ol ka’e. Kun elektiroononni dabalataa akka raadikaalotaatti miliquu mannaa hojii fayyadu akka hojjetan agarsiisa. Moodeela istirookii hantuuta guddaa keessatti, sa’aatii 24 wal’aansa booda oomishni ATP naannoo miidhame keessatti bineensota hin wal’aanamne caalaa gara dhibbeentii 30 ol ture. Sakatta’iinsi Biochemistry (Moscow) kan 2022 bu’aawwan itti aananii dhufan dabalata: dhiphina oksideeshinii xiqqaa, inflameeshinii narvii xiqqaa, apooptoosii xiqqaa, akkasumas dhiibbaa monoamine oxidase, nitric oxide synthase, uumama maayitookondiriyaa haaraa, autoofaajii, fi walitti kuufama pirootiinota sirriitti hin dachaane irratti mul’atu.

Kanaaf yaadni isaa salphaa dha. Miidhaan karaa elektiroononni idileetiin irra darban uggura; buluu meetiliiniin immoo karaa biraa kenna. Wanti itti aanu hundi miidhaa kam akka ta’e, yoom akka kenname, fi akkamitti akka madaalame irratti hundaa’a.

Miidhaan rukuttaan uumamu istirookii miti

Moodeela miidhaa sammuu rukuttaan uumamu keessatti, humni alaa yeroo tokkotti dhufa. Miidhaan jalqabaa kan makaanikaalaa dha: tishuun ni tarsa’a, ujummoowwan dhiigaa ni dho’u, danqaan dhiigaa fi sammuu gidduu jirus daqiiqota keessatti ni banama. Wanti buluu meetiliiniin irratti dhiibbaa qabaachuu danda’u, miidhaa lammaffaa sa’aatii fi guyyoota itti aanan keessatti uumamu dha; yeroo maayitookondiriyaawwan tishuu lubbuun hafe keessatti hojii dadhaban, inflameeshiniin babal’atu, dhiita’uunis dabalu. Safartuuwwan bu’aa qorannoowwan kanaa tartiiba sana calaqqisiisu: hamma naannoo miidhamee, qabiyyee bishaanii sammuu, lubbuun turuu seelota narvii naannoo rukuttaa, fi amala booda mul’atu kan akka dandeettii sochii deebifachuu yookaan karaa walxaxaa keessa deemuu barachuu.

Moodeela istirookii yookaan hanqina dhiigaa sammuu guutuu keessatti, miidhaan bifa faallaa qaba. Yaa’iinsi dhiigaa ni dhaabbata; daqiiqota keessatti hanqinni anniisaa itti aana; yaa’iinsa deebisuunis miidhaa mataa isaa kan dhiigni deebi’ee yaa’uun uumamu fida. Asitti, yeroon dooziin kennamu taatee ujummoo dhiigaa waliin qindaa’a; yeroo baay’ee daqiiqota muraasa keessatti, cufamuu ujummichaa yookaan dhiigni deebi’ee yaa’uu booda. Safartuuwwan bu’aa immoo sa’aatii muraasaa hanga guyyaa tokko yookaan lamaatti haala tishuun hatattamaan keessa seenu lakkoofsaan madaalu: hamma tishuu dhiiga dhabee du’ee, yaa’iinsa dhiigaa, fi hojii deebifachuu jalqabaa. Barreeffamoota istirookii keessatti bifa tokko kan ta’e wal’aansa dursee kennuu dha; bineensonni ujummoon dhiigaa cufamuu dura doozii argatu. Kun ittisa karaa yaaliin miidhaa mataa kamiyyuu namoota keessatti naamusaan fakkeessuu hin dandeenyeen qora.

Bu’aawwan istirookii barreeffamoota miidhaa keessatti kanneen ragaan isaanii jabaa ta’e dha; bu’aa fooyya’iinsi hin argamne kan ifa ta’es of keessaa qabu. Hantuutonni gurguddoon ujummoon dhiigaa sammuu giddugaleessaa sa’aatii tokkoof erga cufamee booda, yeroo dhiigni deebi’ee yaa’u buluu meetiliinii argatan, guyyaa 2 irratti hamma tishuu dhiiga dhabee du’ee dhibbeentii 30 xiqqaa qabu turan; kutaan wiirtuu fi naannoon isaa penumbra jedhamu kan balaa keessa turan keessaa qoodni guddaan oole (Shen, 2013). Qorannoon ujummoo dhiigaa dhaabbataan cufuu tokko, tishuun balaa keessa jiru gara tishuu du’eetti jijjiiramuun suuta akka jedhu argate; garuu dooziiwwan lamaan qoraman keessaa tokkoon illee hammi tishuu du’ee kan dhumaa sa’aatii 24 irratti hin hir’anne (Rodriguez, 2014). Qorannoon cufamuu ujummoo dhiigaa sadaffaan doozii giddugaleessaa irratti hamma tishuu du’ee gara walakkaatti hir’ise; akkasumas caasaa maayitookondiriyaa baay’ee xixiqqaa fi mitoo-faajii kallattiin sammuu dhiiga dhabe keessatti galmeesse. Gama biraatiin, apooptoosiin madaalame yeroo nekroosiin hir’atu akka dabale, ibsa waan namni eegu faallessu gabaase (Di, 2015). Hanqina dhiigaa sammuu guutuu keessatti immoo, doozii xiqqaa addaan hin cinne ujummoo dhiigaatiin kennuun naannoo hipookampasii CA1 miidhamuuf saaxilamaa ta’e keessatti sochii saayitookroomii c oksideesii, sadarkaa ATP, fi garaagarummaa elektirikii membireenii maayitookondiriyaa deebise; seelota narvii sanas eege; yaadannoo bakkaas tikse (Lu, 2016). Safartuun CA1 kun itti xiinxaluun barbaachisaa dha: odeeffannoo ATP fi sansalata hargansuu kallattiin sammuu miidhame keessaa argame dha; barreeffamoonni TBI baay’een garuu kana madaaluu mannaa ragaa biraa irraa tilmaamu.

Manca’iinsi seelota narvii yeroo dheeraa lamaan irraa adda. Moodeelonni dhukkuba Alzheimer, Parkinson, fi Huntington bineensotaaf torbanoota yookaan ji’ootaaf doozii kennanii walitti kuufama pirootiinii, akkaataa doopaamiin itti qabamuu fi itti fayyadamamu, yookaan dandeettii hubannoo suuta gadi bu’u madaalu. Safartuuwwan bu’aa kun naannoo miidhaa guyyoota rukuttaa booda madaalamu waliin waan wal fakkaatu baay’ee hin qaban. Dubbistoonni bu’aa tarjaa tokko irraa gara biraatti geessan, daangaa yaaliiwwan sun hin ceene irratti argannoo tokko dabarsaa jiru. Qajeelfamni keenya barreeffamoota manca’iinsa seelota narvii ilaalchisee, qorannoowwan yeroo dheeraa sana haala isaanii keessatti tursa; walbira qabni ragaa istirookii qofa ilaalu waliin taasifamu immoo dizaayinii cufamuu ujummoo dhiigaa dizaayinii rukuttaa irraa bal’inaan adda baasa.

Moodeelonni TBI dhugumaan maal hojjetan

Miidhaa sammuu rukuttaan uumamu irratti buluu meetiliinii fayyadamuun walqabatee yaaliin namoota irratti gaggeeffame tokko illee hin maxxanfamne. Ragaan TBI guutuun hojii bineensotaa dha; irra caalaa hantuutota gurguddoo fi xixiqqoo irratti kan hojjetame yoo ta’u, yaaliiwwan muraasa maqaa isaanii kaasuun barbaachisu irratti walitti qabama. Sababni isaas ibsi isaanii bal’aan karaawwan cuunfaaleen dhoksaniin wal irraa adda.

Qorannoon jalqabaa rukuttaa korteksii to’atamaa, rukuttaa salphaa sa’aatii tokko booda hantuutota gurguddoof 1 mg/kg ujummoo dhiigaatiin kenne; sa’aatii sadii irratti immoo 0.5 mg/kg kenne (Watts, 2014). Hamma naannoo miidhamee MRI irratti mul’atu, hordoffii torban lamaa keessatti bineensota wal’aanaman irratti gadi aanaa ture. Dogoggorri tarkaanfii qorannoo deemsa keessatti guyyoota 1, 2, fi 7 irratti haala hiika istaatistikii qabuun hir’ate; garuu guyyaa 14 irratti akkas hin turre. Guyyaa 14 irratti maayikirooskooppiin yeroo ilaalamu, seelonni narvii manca’aa jiran korteksii miidhame keessatti dirree ilaalchaa tokko keessatti 270 fi 368 turan; halluun Nissl kan idilee hin taane immoo 41 fi 73 ture. Jecha biraatiin, eegumsi jalqabaa jira ture; caalmaan amala irratti mul’atu garuu torban lammaffaa keessa laafaa deeme.

Dizaayiniin miidhaa faca’aa tokko hantuutota xixiqqoo keessatti giddugaleessa irratti dhiibbaa dhangala’aatiin rukutuu fayyadame; walakkaa sa’aatii keessatti doozii 2 mg/kg tokko ujummoo dhiigaatiin kenne (Fenn, 2015). Bineensonni wal’aanaman ibsama jiinii inflameeshinii gadi bu’e, maayikroogiliyaa inflameeshinii qaban muraasa, dhiita’uu mul’atu xiqqaa, fi guyyaa 7 irratti amala dhiphina sammuu fakkaatu dhabuu agarsiisan. Bu’aawwan fooyya’iinsi hin argamnes akkuma kana barbaachisoo dha: miidhaan mataan isaa bishaan sammuu keessatti argamu xiqqoo qofa dabale; buluu meetiliiniin immoo ulfaatina qaamaa hir’achuu yookaan hanqina qindoomina sochii hin sirreessine. Inflameeshinii hir’isuun eegumsa guutuu kennuu wajjin tokko miti.

Qorannoowwan hantuutota xixiqqoo lama sagantaa wal fakkaatu fayyadaman: sa’aatii tokko irratti 1 mg/kg, sa’aatii ja’a irratti 0.5 mg/kg, achiis guyyaa guyyaan guyyoota sadiif doozii kennan; hubannoo adeemsa hojii isaatiis bal’isan. Moodeela rukuttaa korteksii keessatti wal’aansichi seelota narvii eeguudhaan fi mallattoolee autoofaajii dabaluudhaan, sa’aatii 24, sa’aatii 72, fi guyyaa 14 irratti hamma naannoo miidhamee hir’ise (Zhao, 2016). Moodeela dhiibbaa dhangala’aatiin rukutuu keessatti, apooptoosii seelota narvii hir’ise, danqaa dhiigaa fi sammuu gidduu jiru kan dhangala’aa dabarsu cimsuudhaan cufamuu isaa fooyyesse, qabxiilee hojii narviis torban lama keessatti fooyyesse (Shen, 2019). Haa ta’u malee, qorannoo Zhao keessatti qabiyyeen bishaanii sammuu sa’aatii 72 irratti garaagarummaa hin agarsiifne; qorannoo Shen keessatti immoo raawwiin rotarod guyyoota 1 fi 3 irratti garaagarummaa hin agarsiifne. Safartuuwwan naannoo miidhamee fi lubbuun turuu seelotaa jijjiiraman; safartuuwwan dhiita’uu fi sochii jalqabaa garuu yeroo hunda kana hin hordofne.

Gama yeroo kennamuutiin kan adda ta’e yaalii doozii tursiisanii kennuu dha (Watts, 2016). Moodeela rukuttaa wal fakkaatu fayyadamuudhaan, dooziin jalqabaa hanga sa’aatii 24 miidhaa boodaatti hin kennamne. Guyyaa 2 irratti gareen tursiifamee doozii argate, hir’ina naannoo miidhamee bineensota sa’aatiiwwan jalqabaa keessatti wal’aanaman waliin wal madaalu agarsiise; hir’inni sunis guyyoota 7 fi 14 irratti itti fufe. Mallattoon amala irratti mul’ate garuu dadhabaa ture: garee tursiifame keessatti fooyya’iinsi dogoggora tarkaanfii mul’ate kallattii fooyya’iinsaa qofa ture; hiika istaatistikii hin qabu ture. Laaboraatoorii tokko, moodeela tokko, carraa yeroo sa’aatii 24 tokko. Kun carraan wal’aansaa sa’aatiiwwan jalqabaa darbee akka turu ragaa dhugaa dha; ragaan yaada sanaa guutuunis isa kana qofa. Bakka biraatti jecha tursiifame jedhu keessatti gowwoomsaa jiru hubadhaa: qorannoowwan Raashiyaa walitti aanan, mata duree eegumsa narvii tursiifame jedhu qaban, daqiiqaa 30 irratti doozii kennan; jecha tursiifame jedhu bu’aawwan yeroo dheeraa turan ibsuuf fayyadaman malee, wal’aansa yeroo booda jalqabuu ibsuuf miti.

Qorannoon miidhaa naannoo murtaa’aa xiqqaan hantuutota gurguddoo irratti gaggeeffame, gama biraatiin ibsa yeroo kennamuu guuta: doozii miidhaa dura battalumatti kennuunii fi daqiiqaa 30 miidhaa booda kennuun lamaan isaanii hanqina hojii miillaa fi harkaa hir’isan (Stelmashook, 2019). Wal’aansi dursee kennamu laaboraatoorii keessatti kan hojjetu, laaboraatoorichi miidhaan yoom akka uumamu waan murteessuuf dha.

Asitti doozii sirriitti daangeessuun barbaachisaa dha. Sakatta’iinsonni dooziiwwan xiqqaa hargansuu maayitookondiriyaa akka kakaasanii fi dooziiwwan olaanaa akka ugguran ibsu; kunis bifa bu’aa kallattii lama qabu kan qorannoo hojii buluu meetiliinii keessatti mul’atu wajjin tokko. Kanaaf bu’aawwan akka buluun baay’achuun bayyanannaa baay’isuutti dubbifamuu hin danda’an. Qorannoon hundi qabxii tokko kaarvii irra jiru qora. Ibsi deebii doozii kaarvii sana moodeelota adda addaa keessatti hordofa; ibsi nageenyaa fi miidhaawwan cinaa immoo dooziiwwan olaanaan maal akka godhan ibsa.

Gabatee sana keessa walbira qabaa dubbisaa: kompaawundii tokko, safartuu yeroo adda addaa sadii. Ittisni tarree giddugaleessaa keessa jira; wal’aansi hatattamaa tarreewwan jalqabaa lamaan keessa jira; bu’aawwan turanii mul’atan immoo tarree jalqabaa fi sadaffaa keessa jiru.

Ittisa, wal’aansa hatattamaa, bu’aawwan turanii mul’atan

Ittisni himannaa salphaatti dogoggoraan hubatamu dha. Moodeelota hanqina dhiigaa keessatti, bineensonni ujummoon dhiigaa cufamuu dura doozii argatan haala caalu keessa jiru; bu’aan sunis yeroo tokko tokko akka buluu meetiliiniin sammuu kamiyyuu miidhaa gara fuulduraatti dhufu kamiyyuu irraa eegu fakkeeffamee caqasama. Waan akkasii hin agarsiisu. Maayitookondiriyaawwan karaa elektiroonii filannoo biraatiin dursee qophaa’an, yaa’iinsa dhiigaa yeroo murtaa’e irratti dhabuu caalaatti akka dandamatan agarsiisa. Namni miidhaan mataa yoom akka uumamu sagantaa hin baasu.

Wal’aansa hatattamaa irratti ragaan TBI baay’een xiyyeeffata. Sa’aatiiwwan rukuttaa booda doozii kennuun, adeemsa miidhaa lammaffaa walitti aansee uumamu osoo inni ammallee itti fufaa jiruu irratti xiyyeeffata: hanqina anniisaa, dhiphina oksideeshinii, inflameeshinii, dhiita’uu. Safartuuwwan naannoo miidhamee fi dhiita’uu asitti fooyya’an bu’aawwan wal’aansaa dhugaa dha; garuu adeemsa tokko wal’aanuu dha malee tishuu tarsa’e deebisanii sirreessuu miti.

Bu’aawwan turanii mul’atan yaada sadaffaa dha. Amalli torbanoota miidhaa booda madaalamu, yookaan akkaataan pirootiinonni itti qabamanii fi itti fayyadamaman ji’oota moodeela manca’iinsaa keessatti madaalamu, eegumsi jalqabaa itti fufuu isaa yookaan adeemsonni suuta deemanii kallattii jijjiirachuu isaanii deebisa. Naannoon miidhamee sa’aatii 24 irratti xiqqaa ta’uun, kallattiin fooyya’iinsa amala hiika istaatistikii hin qabne doozii sa’aatii 24 tursiifamee kenname booda mul’achuun, fi dandeettiin karaa walxaxaa keessa deemuu ji’oota doozii yeroo dheeraa kennamu keessatti fooyya’uun himannoowwan adda addaa sadii dha; ba’aa ragaa adda addaa sadiis qabu. Yeroo ammaa kan jalqabaa qofatu ulaagaalee isaa yeroo tokkoo ol guute.

Ragaan kun maal agarsiisuu hin danda’u

Bu’aan armaan olii hundi daangaa wal fakkaatu qaba. Maayitookondiriyaawwan hantuutotaa buluu meetiliiniif karaa maayitookondiriyaawwan namaas qooddachuu danda’aniin deebii kennu; garuu hantuunni guddaan daqiiqota rukuttaa sirriitti safarame booda ujummoo dhiigaatiin doozii argate, nama sa’aatiiwwan kufaatii booda kutaa gargaarsa hatattamaa ga’u miti. Hadoochuun, hamma miidhaa to’achuun, bineensota dargaggootaa fi fayyaa qaban fayyadamuun, fi hordoffiin gabaabaan hundi waan gara namootaatti dabarfamuu danda’u daangeessu. Buluu meetiliinii irratti qorannoon miidhaa dho’iinsaa tokko illee hin jiru; kanaaf gosti miidhaa dubbistoota waraanaa wajjin caalaatti walqabatu, isa ragaan isaa hunda caalaa xiqqaa ta’e dha.

Doozii bineensotaa gara doozii namaatti jijjiiruunis as keessatti hin dhihaatu. Barreeffamoonni bineensotaa karaa ujummoo dhiigaa fi gara keessaatti kennuu fayyadamu; dooziiwwan to’annoo yaaliitiif filataman irratti hundaa’u malee, cophoota afaaniin fudhataman kan gabaa irratti gurguraman irratti miti. Qorannoowwan kana keessaa wanti sagantaa doozii namaa murteessu hin jiru; asittis wanti buluu meetiliinii kunuunsa miidhaa mataa idilee waliin fayyadamuun qoratu hin jiru.

Kanaaf cuunfaan amanamaan keeyyata tokko keessatti qabama. Hantuutota keessatti, buluu meetiliiniin yeroo miidhaan sammuu rukuttaan yookaan hanqina dhiigaatiin uumamu naannoo sanaatti kennamu, oomisha anniisaa maayitookondiriyaa eega; eegumsa sana boodas naannoon miidhamee xiqqaa fi qabxiileen bayyanannaa fooyya’aan ni mul’atu. Qorannoon rukuttaa tokko doozii jalqabaa sa’aatii 24 tursiisee kennuudhaan bu’aa hir’ina naannoo miidhamee keessaa qooda tokko tursiise. Wanti kana keessaa tokko illee sammuu namootaa miidhame keessatti ni ta’aa jechuun hin qoramne; barreeffamoonni TBI fi istirookii immoo yeroo kennamuu adda addaa safartuuwwan bu’aa adda addaa irratti qoru. Namni ragaa kana irratti mirkanaa’ummaa gurguru kamiyyuu wanta yaaliiwwan sun matumaa hin qabne itti dabalaa jira.