न्यूरोपॅथी आणि वेदनांसाठी मेथिलीन ब्लू: कोणत्या स्थितींचा अभ्यास झाला आहे?

मेथिलीन ब्लूमुळे न्यूरोपॅथी आणि वेदना कमी होतात का? हा एकच प्रश्न वाटतो, पण संशोधन साहित्यात अनेक वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे मिळतात. मणक्यांमधील डिस्कमध्ये टोचलेला रंगद्रव्याचा द्रव, गुदद्वाराभोवतीच्या त्वचेखाली टोचलेला रंगद्रव्याचा द्रव, शिरेतून दिलेला रंगद्रव्याचा द्रव आणि तोंडात चूळ म्हणून फिरवलेला रंगद्रव्याचा द्रव यांचे नाव एकच असले, तरी त्यांमध्ये वेगवेगळ्या कार्यतत्त्वांवर आधारित वेगवेगळ्या संकल्पना तपासल्या जातात. एका वापरातील निष्कर्ष इतर वापरांना लागू होत नाही.

एकाच नावाखालील चार संकल्पना म्हणून याकडे पाहा. पहिली संकल्पना म्हणजे खराब झालेल्या डिस्कमध्ये वाढणारी सूक्ष्म मज्जातंतूंची टोके नष्ट करणे किंवा त्यांची संवेदनशीलता कमी करणे. दुसरी संकल्पना म्हणजे इंजेक्शनच्या जागी त्वचेतील मज्जातंतू बधिर करणे किंवा त्यांची सक्रियता कमी करणे. तिसरी संकल्पना म्हणजे रक्ताभिसरणातून मज्जासंस्थेवर संपूर्ण शरीरात परिणाम करणे. चौथी संकल्पना म्हणजे दुखापत झालेल्या पृष्ठभागावर थर तयार करून स्थानिक वेदना कमी करणे. हा फरक लक्षात घेतल्यावर पुराव्यांची वर्गवारी पटकन करता येते आणि त्यातील उणीव स्पष्ट होते: लोकप्रिय दावा तिसऱ्या संकल्पनेशी संबंधित आहे, पण द्रव गिळून घेण्याच्या स्वरूपात—आणि नेमके याच ठिकाणी मानवी पुरावे सर्वात कमी आहेत.

स्थिती आणि देण्याच्या मार्गानुसार पुराव्यांची सारणी

ही सारणी म्हणजे लेखाचा संक्षिप्त आराखडा आहे. प्रत्येक ओळीत स्थिती, देण्याचा मार्ग आणि हस्तक्षेप एकत्र ठेवले आहेत, कारण त्यांना वेगळे केल्यामुळेच वेदनांबाबतचे दावे अतिशयोक्त होतात.

कोणताही मथळा वाचण्यापूर्वी देण्याच्या मार्गाचा स्तंभ वाचा. मानवी अभ्यासातील प्रत्येक सकारात्मक संकेत स्थानिक किंवा प्रक्रियात्मक वापराच्या ओळीत आहे. संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणाऱ्या वापराच्या ओळींमध्ये एक अत्यंत लहान प्राथमिक अभ्यास आणि अनेक रिकामे रकाने आहेत.

डिस्कमधून उद्भवणारी कंबरदुखी: एक नाट्यमय चाचणी, एक अयशस्वी पुनरावृत्ती

डिस्कमधील वापराची कहाणी 2007 मधील नियंत्रण गट नसलेल्या प्राथमिक अभ्यासापासून सुरू होते. त्यात डिस्कोग्राफीने पुष्टी झालेल्या आणि शस्त्रक्रियेविना दिलेल्या उपचारांना प्रतिसाद न देणाऱ्या वेदना असलेले 24 रुग्ण होते. डिस्कमध्ये 10 mg मेथिलीन ब्लूचे एक इंजेक्शन दिल्यानंतर साधारण 18 महिन्यांच्या पाठपुराव्यात 24 पैकी 21 रुग्णांनी वेदना नाहीशा झाल्याचे किंवा लक्षणीय आराम मिळाल्याचे सांगितले. नियंत्रण गट नसल्यामुळे हा निष्कर्ष रुग्णांची निवड, आजाराचा नैसर्गिक प्रवास किंवा सोबत दिलेले लिडोकेन यांमुळे असू शकतो. त्यामुळे या अभ्यासाने परिणामकारकतेचा प्रश्न सोडवण्याऐवजी पुढील संशोधनाला चालना दिली.

यानंतर 72 रुग्णांमध्ये 2010 मधील दुहेरी-अंध, प्लासिबो-नियंत्रित चाचणी झाली. त्यात मेथिलीन ब्लू आणि लिडोकेन यांची सलाइन आणि लिडोकेनशी तुलना करण्यात आली. 24 महिन्यांनी नोंदवलेले फरक प्रचंड होते: सरासरी वेदना गुणांतील घट 52.5 विरुद्ध 0.7 गुण आणि समाधान 91.6% विरुद्ध 14.3%. सोबतच्या संपादकीयात हा कंबरदुखी पूर्ण बरी करणारा उपचार आहे का, असा थेट प्रश्न विचारण्यात आला. यावरून त्या वेळी तज्ज्ञांना हा दावा किती असामान्य वाटला होता हे दिसते.

असामान्य दाव्यांना निष्कर्षांच्या पुनरावृत्तीचा आधार लागतो, आणि येथे पुनरावृत्तीत ते निष्कर्ष टिकले नाहीत. नंतरच्या बहुकेंद्रीय IMBI चाचणीने अनेक केंद्रांमध्ये डिस्कमधील मेथिलीन ब्लू तपासले, पण Peng यांच्या परिणामाची पुष्टी झाली नाही. लहान, स्वतंत्र आणि नियंत्रण गट नसलेल्या रुग्णसमूहांत साधारणपणे कमी किंवा कालांतराने घटणारे प्रतिसाद दर नोंदवले गेले. प्रामाणिक सारांश असा की पुरावे विसंगत आहेत: एका केंद्रातील लक्षवेधी यश, पण बहुकेंद्रीय पुनरावृत्तीत अपयश. या स्वरूपाच्या पुराव्यांवरून उपचार प्रस्थापित होत नाही. तसेच, मेथिलीन ब्लू गिळून घेण्याबाबत यातून काहीही सांगता येत नाही, कारण त्याने डिस्कमध्ये तुलनीय सांद्रता कधीच मिळत नाही. आमच्या दीर्घकालीन वेदनांवरील पुराव्यांच्या आढाव्यात हा वाद इतर प्रक्रियात्मक हस्तक्षेपांसोबत मांडला आहे.

गुदद्वाराभोवती इंजेक्शन: खरे संकेत, मर्यादित व्याप्ती

उपचारांना प्रतिसाद न देणाऱ्या गुदद्वाराच्या खाजेसाठी त्वचेमध्ये मेथिलीन ब्लू देण्याच्या रुग्णमालिकांची नोंद सर्वात जुनी आहे. ती 1990 मध्ये सुरू झाली आणि पुढे 25, 30, 49 आणि 103 रुग्णांच्या समूहांमध्ये अभ्यास सुरू राहिले. प्रतिसाद दर मोठे दिसतात; अनेकदा एक किंवा दोन इंजेक्शननंतर बहुसंख्य रुग्ण लक्षणमुक्त होतात. पण प्रत्येक रुग्णमालिकेत नियंत्रण गटाचा अभाव आहे. रुग्णाला शरीरात हस्तक्षेप करणाऱ्या प्रक्रियेपर्यंत नेणाऱ्या खाजेची तीव्रता चढउतार करू शकते, आणि इंजेक्शनमुळेही अपेक्षांचा परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे नियंत्रण गटाविना नोंदवलेले आरामाचे दर परिणामकारकता सिद्ध करू शकत नाहीत.

तुलनेचा अधिक मजबूत पुरावा याच्याशी संबंधित शस्त्रक्रियेनंतरच्या वेदनांमध्ये आहे. मूळव्याध काढण्याच्या शस्त्रक्रियेच्या सुमारास गुदद्वाराभोवती त्वचेमध्ये मेथिलीन ब्लू देण्याच्या दोन यादृच्छिक चाचण्यांत कमी वेदना गुण आणि गरजेनुसार अतिरिक्त औषधांचा कमी वापर आढळला: 67 रुग्णांच्या चाचणीत दिवस 1 ते 3 दरम्यान आणि 97 रुग्णांच्या चाचणीत दिवस 1 ते 7 दरम्यान. हा ठरावीक प्रक्रिया, मात्रा आणि एका आठवड्यासाठीचा खरा वेदनाशामक पुरावा आहे. तो दीर्घकालीन न्यूरोपॅथीचा पुरावा नाही. येथे चर्चेत असलेली कार्ययंत्रणा म्हणजे जखमेच्या ठिकाणी मज्जातंतूंची संवेदनशीलता स्थानिक पातळीवर कमी करणे; गिळलेला थेंब हा परिणाम पुनरुत्पादित करू शकत नाही. मेथिलीन ब्लू मज्जातंतू आणि माइटोकॉन्ड्रियांवर कसे कार्य करते यावरील पार्श्वभूमी स्थानिक रासायनिक क्रिया स्थानिकच का राहते हे स्पष्ट करते.

न्यूरोपॅथिक वेदनांसाठी संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणारा वापर: एक अत्यंत लहान प्राथमिक अभ्यास

बहुतेक खरेदीदारांना महत्त्वाच्या वाटणाऱ्या दाव्यासाठी—संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणाऱ्या मेथिलीन ब्लूमुळे न्यूरोपॅथिक वेदना कमी होणे—नियंत्रित मानवी संशोधनाची संपूर्ण नोंद केवळ एका 2015 मधील 10 रुग्णांच्या प्राथमिक अभ्यासापुरती दिसते. या रुग्णांना विविध कारणांमुळे झालेल्या, दीर्घकालीन आणि उपचारांना प्रतिसाद न देणाऱ्या न्यूरोपॅथिक वेदना होत्या. शिरेतून 2 mg/kg मेथिलीन ब्लू दिलेल्या गटाचे वेदना गुण उपचाराच्या दिवशी आणि त्यानंतरच्या दिवशी अतिशय कमी मात्रेच्या नियंत्रण गटापेक्षा कमी होते; लाभ काही दिवसांत जवळजवळ नाहीसा झाला. तीन रुग्णांमध्ये स्पर्श किंवा दाबासारख्या एरवी वेदनारहित उद्दीपनामुळे होणाऱ्या वेदना कमी झाल्या.

वेगवेगळ्या प्रकारच्या दहा रुग्णांत दोन दिवस आराम मिळणे हा पुढील संशोधनाचा आधार आहे, उपचाराचा आधार नाही. केवळ एका सहभागीला नागीण झाल्यानंतरची मज्जातंतुवेदना होती, त्यामुळे ही त्या स्थितीची चाचणीही नाही. मधुमेहजन्य परिघीय न्यूरोपॅथी, ट्रायजेमिनल न्यूराल्जिया किंवा कॉम्प्लेक्स रीजनल पेन सिंड्रोमसाठी संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणाऱ्या मेथिलीन ब्लूची निकष पूर्ण करणारी कोणतीही मानवी चाचणी आढळली नाही. शोधयंत्रांमध्ये कधीकधी दिसणाऱ्या नागीण झाल्यानंतरच्या मज्जातंतुवेदनेवरील मणक्याच्या बाजूला दिलेल्या उपचारांच्या अभ्यासांत मेथिलीन ब्लू आणि स्थानिक भूलकारक एकत्र वापरले होते. ते प्रक्रियात्मक संकल्पनेत मोडतात, संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणाऱ्या वापरात नाही.

चूळ, जखमा आणि सांधे: इतर वापरांना लागू न होणारे स्थानिक पुरावे

उरलेले सर्व मानवी संकेत स्थानिक वापराचे आहेत. 2022 मधील यादृच्छिक टप्पा 2 चाचणीत असे आढळले की तीन सांद्रतांतील मेथिलीन ब्लूच्या चुळीमुळे कर्करोगाच्या उपचारांमुळे झालेल्या तोंडाच्या श्लेष्मल आवरणातील दाहाच्या वेदना दिवस 2 पर्यंत पारंपरिक काळजीपेक्षा अधिक कमी झाल्या. चूळ दुखापत झालेल्या श्लेष्मल आवरणावर थर तयार करते आणि नंतर थुंकून टाकली जाते. गिळून घेण्याच्या थेंबांसाठी तिचा संदर्भ देणे म्हणजे पृष्ठभागावरील स्थानिक संपर्क आणि संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणारी मात्रा यांची गल्लत करणे.

त्याचप्रमाणे, कंबरेतील डिस्क काढण्याच्या शस्त्रक्रियेदरम्यान शस्त्रक्रियेतील ऊतींवर विरळ मेथिलीन ब्लूचा थर दिल्याने 115 रुग्णांच्या तिहेरी-अंध चाचणीत कंबरदुखीचे गुण कमी झाले. तसेच, मणक्याच्या फॅसेट सांध्यात इंजेक्शन देण्याच्या चाचणीत 3 आणि 6 महिन्यांनी वेदना आणि कार्यक्षमतेतील अडथळ्यांचे गुण कमी नोंदवले गेले. प्रत्येक निष्कर्ष त्या पदार्थाच्या वापराच्या विशिष्ट ठिकाणाशी जोडलेला आहे. त्यांपैकी कोणताही तोंडावाटे घेण्याच्या उत्पादनाला लागू होत नाही.

प्राण्यांमधील निष्कर्ष आणि कार्ययंत्रणेचे परस्परविरोधी परिणाम

कार्ययंत्रणेच्या शक्यतेसाठी सर्वाधिक उद्धृत केले जाणारे पुरावे उंदरांमधील न्यूरोपॅथिक वेदनांच्या प्रतिमानांतून येतात. सुरुवातीच्या 1992 मधील प्रयोगात सायटिक मज्जातंतू बांधल्यानंतर निर्माण झालेली उष्णतेमुळे वेदनांची अतिसंवेदनशीलता मज्जारज्जूभोवतीच्या द्रवाच्या अवकाशात दिलेल्या मेथिलीन ब्लूमुळे सुमारे 4 तास रोखली गेली. हा निष्कर्ष मज्जारज्जूतील नायट्रिक ऑक्साइड ते cGMP मार्गाच्या योगदानाशी सुसंगत होता. नंतर दीर्घकालीन आकुंचनजन्य दुखापतीवरील संशोधनात मेथिलीन ब्लू स्वतःहून वेदनासंवेदन कमी करत असल्याचे आणि सिल्डेनाफिलमुळे वाढलेली वेदनांची अतिसंवेदनशीलता रोखत असल्याचे आढळले. यामुळे पुन्हा नायट्रिक ऑक्साइड संकेतप्रक्रियेचा सहभाग सूचित झाला. 2021 मधील अभ्यासाने आणखी एक कार्ययंत्रणा पुढे आणली: सोडियम चॅनेलवरील परिणामांसारखे मज्जातंतूंचे विद्युत संकेत थेट दाबणे. तपासलेल्या प्रयोगात्मक नमुन्यात हे दमन लिडोकेनपेक्षा जास्त काळ टिकले.

एक सूक्ष्म मुद्दा जतन करणे महत्त्वाचे आहे, कारण विक्रेते तो वगळतात. नायट्रिक ऑक्साइडवरील पूर्वचिकित्सीय संशोधनात मेथिलीन ब्लू म्हणजे नेहमीच वेदनाशामक असे दिसत नाही. काही प्रयोगात्मक प्रतिमानांमध्ये नायट्रिक ऑक्साइड संकेतप्रक्रियाच वेदना कमी करण्यास कारणीभूत ठरते, आणि मेथिलीन ब्लू तो आराम रोखते. प्रयोगात्मक मधुमेहजन्य न्यूरोपॅथीमध्ये मेथिलीन ब्लूने सिल्डेनाफिलशी संबंधित वेदनासंवेदनातील घट रोखली आणि स्वतःहून वेदनांची अतिसंवेदनशीलता वाढवली. कार्ययंत्रणेचे परिणाम प्रतिमान आणि जैविक मार्गावर अवलंबून असतात. प्राण्यांमधील निष्कर्षांना मात्रा घेण्याचा सल्ला मानता येत नाही, याचे हे आणखी एक कारण आहे.

कशाचा अभ्यास झालेला नाही आणि सुरक्षिततेची मर्यादा

दीर्घकालीन न्यूरोपॅथिक वेदना, मधुमेहजन्य न्यूरोपॅथी, ट्रायजेमिनल न्यूराल्जिया, कॉम्प्लेक्स रीजनल पेन सिंड्रोम किंवा नागीण झाल्यानंतरच्या मज्जातंतुवेदनेसाठी तोंडावाटे गिळून घेतलेल्या मेथिलीन ब्लूची कोणतीही यादृच्छिक चाचणी किंवा विश्वासार्ह चिकित्सीय रुग्णमालिका आढळली नाही. संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणाऱ्या वापराची न्यूरोपॅथिक वेदनांवरील एकमेव थेट चाचणी म्हणजे शिरेतून दिलेल्या वापराचा 10 रुग्णांचा प्राथमिक अभ्यास, ज्यात 1 ते 2 दिवसांचा संकेत मिळाला. डिस्कमधील, त्वचेमधील, सांध्यातील, मणक्याच्या बाजूला दिलेल्या आणि चुळीच्या वापराचे निष्कर्ष औषधशास्त्रीयदृष्ट्या किरकोळ विक्रीतील थेंबांना लागू करता येत नाहीत. अशा थेंबांमुळे लक्ष्यस्थळी मिळणारी सांद्रता अनेक पटींच्या परिमाणाने वेगळी असते आणि ते कोणत्याही प्रक्रियेद्वारे विशिष्ट ठिकाणी दिले जात नाहीत.

देण्याच्या मार्गांतील गल्लतीशी सुरक्षिततेचा इशाराही जोडलेला आहे. मणक्याशी संबंधित वेगवेगळे अवकाश परस्परांच्या जागी वापरता येत नाहीत: डिस्कमधील, मणक्याच्या बाजूचा, एपिड्युरल आणि इंट्राथेकल संपर्क औषधशास्त्रीय आणि विषविज्ञानाच्या दृष्टीने वेगळे असतात. इंट्राथेकल मेथिलीन ब्लूच्या संपर्कानंतर मज्जासंस्थेवर गंभीर विषारी परिणाम झाल्यामुळे स्पष्ट धोक्याचा इशारा देण्यात आला. याशिवाय, मेथिलीन ब्लूची सेरोटोनिनवर परिणाम करणाऱ्या औषधांशी परस्परक्रिया होते आणि G6PD कमतरता असताना त्याचा वापर निषिद्ध आहे. त्यामुळे त्याचा विचार करणाऱ्या कोणत्याही वेदनाग्रस्त रुग्णाने आधी दुष्परिणाम आणि वापर निषिद्ध असलेल्या स्थितींचा आढावा वाचावा आणि मेथिलीन ब्लूबाबत विचारायचे हे प्रश्न वापरून चिकित्सकाशी चर्चा करावी.

या पुराव्यांचा वापर कसा करावा

वेदनांसाठी मेथिलीन ब्लूचे मूल्यमापन करणाऱ्या प्रत्येकाने प्रत्येक संदर्भाबाबत तीन प्रश्न विचारावेत. नेमकी कोणती स्थिती, कारण मूळव्याध काढण्याच्या शस्त्रक्रियेनंतरची पुनर्प्राप्ती म्हणजे मधुमेहजन्य न्यूरोपॅथी नव्हे. नेमका कोणता देण्याचा मार्ग, कारण डिस्कमध्ये किंवा त्वचेमध्ये देणे म्हणजे गिळून घेतलेली मात्रा नव्हे. आणि कोणत्या कालावधीत कोणता परिणाम मोजला, कारण प्रक्रियेनंतर काही दिवसांचा आराम म्हणजे महिनोनमहिने न्यूरोपॅथीचे नियंत्रण नव्हे.

सध्याच्या पुराव्यांनुसार, मेथिलीन ब्लूचे मानवी वेदनाशामक संकेत स्थानिक किंवा प्रक्रियात्मक वापरापुरते मर्यादित आहेत आणि वेगवेगळ्या स्थितींमधील परिणामकारकता विसंगत आहे. संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणाऱ्या वापराचे पुरावे शिरेतून दिलेल्या एका अत्यंत लहान प्राथमिक अभ्यासापुरते मर्यादित आहेत. न्यूरोपॅथिक किंवा दीर्घकालीन वेदनांसाठी किरकोळ विक्रीतील मेथिलीन ब्लू तोंडावाटे घेण्याला कोणताही चिकित्सीय पुरावा आधार देत नाही.