इक, पर कुजणे आणि बुरशीजन्य रोगांसाठी मेथिलीन ब्लू: पुराव्यांची तुलना

एका माशावर पांढरे ठिपके दिसतात. पाणी निळे होते. ठिपके दिसणे कठीण होते आणि मालक उपचार यशस्वी झाल्याचा निष्कर्ष काढतो. काही दिवसांनी माशाची स्थिती आणखी बिघडते. रंगद्रव्यामुळे परजीवीमध्ये काहीच बदल झालेला नसतो. फक्त दिसणारे दृश्य बदललेले असते.

ही चूक पुन्हा पुन्हा होते, कारण अनेक रोगांची दृश्य लक्षणे सारखी असतात: पांढरे ठिपके, फिकट चट्टे, झिजलेले पर आणि कापसासारखे पुंजके. शोध परिणाम अजूनही प्रत्येक विकृतीवर एकच उपाय म्हणून हे रंगद्रव्य दाखवतात. पण रोगकारक जीवांच्या बाबतीत ते खरे ठरत नाही. पक्ष्माभी आदिजीव, जल-बुरशी, ग्राम-ऋण जिवाणू, डायनोफ्लॅजेलेट आणि चपट्या कृमीमध्ये त्वचा, पर किंवा कल्ल्यांचे नुकसान होण्यापलीकडे फारसे साम्य नाही. प्रत्यक्ष पण मर्यादित परिणाम करणारे रंगद्रव्य या पाचही प्रकारांवर काम करू शकत नाही. योग्य क्रम असा: आधी निदान, मग रोगकारक आणि त्याची जीवनचक्रातील अवस्था, त्यानंतर औषध आणि शेवटी उत्पादनाचे लेबल. खालील सर्व माहिती याच क्रमाने मांडली आहे.

पुरावे सर्वात ठोस कुठे आहेत: अंडी आणि जल-बुरशी

मत्स्यालयात मेथिलीन ब्लूच्या वापरासाठी सर्वात ठोस पुरावे माशांच्या अंड्यांचे जल-बुरशीपासून, विशेषतः Saprolegnia आणि Achlya पासून, संरक्षण करण्याबाबत आहेत. हे खऱ्या बुरशीऐवजी ऊमायसीट्स, म्हणजे जल-बुरशी आहेत. शेजारच्या अंड्यांवर पसरण्यापूर्वी ते मृत किंवा खराब झालेली अंडी आणि जखमांवर वसाहत करतात. नियंत्रित अभ्यासांत 3 mg/L मुळे एंजेलफिश आणि ब्लॅक-स्कर्ट टेट्रा यांच्या अंड्यांतून पिल्ले बाहेर पडण्याचे प्रमाण सुधारले; मात्र झेब्राफिशला फायदा झाला नाही. त्यामुळे मात्रेला मिळणारा प्रतिसाद सार्वत्रिक नसून प्रजातीनुसार बदलतो. व्यापक संदर्भ शोभिवंत माशांच्या रोगांवरील उपचारांच्या अलीकडील आढाव्यात दिला आहे.

प्रौढ माशांवरील पृष्ठभागापुरत्या कापसासारख्या विकृतींसाठी पुरावे यापेक्षा थोडे कमी ठोस आहेत. उघड्या पृष्ठभागांवरील जल-बुरशीविरुद्ध मेथिलीन ब्लूची प्रत्यक्ष क्रिया आहे आणि मत्स्यालयातील माशांसाठी मेथिलीन ब्लू या सर्वसाधारण मार्गदर्शनात अंडी आणि पृष्ठभागावरील वापराला केंद्रस्थानी ठेवले आहे. माशांची अंडी आणि उबवण केंद्रातील वापरासाठी मेथिलीन ब्लू यात वर्णन केल्याप्रमाणे उबवण केंद्रांमध्येही हेच तत्त्व पुढे लागू केले जाते. पण कापसासारखा पुंजका बहुतेकदा दुय्यम असतो. जखम, परजीवीचा चावा, खराब पाण्याची गुणवत्ता किंवा जिवाणूजन्य विकृतीमुळे पृष्ठभाग आधी खराब झालेल्या ठिकाणी तो वाढतो. खालील मूळ नुकसान दुर्लक्षित करून फक्त पुंजक्यावर उपचार केल्यास समस्या पुन्हा उद्भवते.

गोड्या पाण्यातील इक: अंशतः, अवस्थेनुसार मिळणारी मदत

गोड्या पाण्यातील पांढऱ्या ठिपक्यांचा रोग Ichthyophthirius multifiliis मुळे होतो. हा पक्ष्माभी जीव त्वचा, पर आणि कल्ल्यांमध्ये शिरतो. परिपक्व, अन्न ग्रहण करणाऱ्या अवस्था मोठ्या असतात, साधारण अर्धा मिलीमीटर ते एक मिलीमीटर; त्यामुळे त्याचे नेहमीचे लक्षण स्वतंत्र मिठाच्या कणांसारखे दिसते. गोड्या पाण्यातील इकचे जीवशास्त्र आणि उपचारांची तत्त्वे यावरील विद्यापीठाच्या विस्तारसेवा साहित्यात जीवनचक्राचे वर्णन आहे आणि केवळ ठिपक्यांवरून अंदाज बांधण्याऐवजी त्वचा किंवा कल्ल्यांच्या नमुन्यांची सूक्ष्मदर्शकीय तपासणी करण्यावर भर दिला आहे.

येथे मेथिलीन ब्लूची काही आदिजीवविरोधी क्रिया आहे आणि उत्पादकांच्या लेबलांवर दुय्यम वापरांमध्ये Ichthyophthirius चा समावेश आहे. अलीकडील आढाव्यात तीव्र संसर्ग झालेल्या कॅटफिशमध्ये मेथिलीन ब्लू मिठासोबत वापरल्यावर अंशतः यश मिळाल्याचे नमूद आहे. मात्र प्रवेशक्षमतेच्या अभ्यासात त्वचेमध्ये पुटीत बंदिस्त होऊन अन्न ग्रहण करणाऱ्या ट्रोफॉन्ट्सना हे रंगद्रव्य मारू शकले नाही. हे दोन निष्कर्ष त्याची मर्यादा ठरवतात: उघड्या, मुक्त अवस्थांवर क्रिया होणे शक्य, पण उपकलेमध्ये दडलेल्या संरक्षित, अन्न ग्रहण करणाऱ्या अवस्थेवर कमकुवत क्रिया. म्हणून ठिपके दिसेनासे झाल्यावर उपचार थांबवण्याऐवजी संपूर्ण जीवनचक्र व्यापले गेले पाहिजे. प्रमाणित विस्तारसेवा मार्गदर्शनात केवळ मेथिलीन ब्लूवर आधारित उपचाराऐवजी फॉर्मॅलिन, तांबे आणि क्षारता-आधारित पद्धतींवर भर असतो.

सागरी पांढऱ्या ठिपक्यांचा रोग वेगळ्या जीवामुळे, Cryptocaryon irritans मुळे, होतो आणि त्यासाठीचे पुरावे आणखी कमी आहेत. जुन्या रसायनांच्या याद्यांत मेथिलीन ब्लूच्या वापराला बदलत्या प्रमाणात यश मिळाल्याचा उल्लेख आहे. पण सागरी पांढऱ्या ठिपक्यांच्या रोगाचे निदान आणि उपचार यावरील सध्याचे विस्तारसेवा मार्गदर्शन तांबे, कमी क्षारता, क्लोरोक्वीन आणि फॉर्मॅलिनच्या उपचारपद्धतींवर केंद्रित आहे. त्यात मुक्त तांबे आयनांची सांद्रता निरीक्षणाखाली अनेक आठवडे राखली जाते. मेथिलीन ब्लूच्या द्रावणात स्नान देणे म्हणजे संपूर्ण व्यवस्थेतून Cryptocaryon निर्मूलित करणे नव्हे.

पर कुजणे: फाटलेला पर म्हणजे आपोआप संसर्ग नव्हे

पर कुजणे हा लक्षणसमूह आहे, एकाच रोगकारकामुळे होणारा रोग नाही. Pseudomonas आणि Aeromonas प्रजातींसह संधीसाधू ग्राम-ऋण जिवाणू खराब पाण्याची गुणवत्ता, आक्रमक वर्तन किंवा हाताळणीमुळे आधीच खराब झालेल्या परांमध्ये शिरतात. माशांचे जिवाणूजन्य रोग यावरील पशुवैद्यकीय मार्गदर्शनात नेमके हेच पूर्वकारक दिले आहेत आणि प्रतिजैविक उपचार आवश्यक असल्यास संवर्धन व औषध-संवेदनशीलता चाचणीची शिफारस केली आहे.

आधीच विकसित झालेल्या पर कुजण्यावर मेथिलीन ब्लू प्रतिजैविक म्हणून कार्य करते, असे कोणत्याही खात्रीशीर चाचणीत सिद्ध झालेले नाही. अनेकदा चुकीचा अर्थ लावल्या जाणाऱ्या एका गोल्डफिश अभ्यासात जिवाणूंचा संपर्क घडवण्यापूर्वी माशांना अनेक आठवडे मेथिलीन ब्लूच्या संपर्कात ठेवले होते. त्यात रोगप्रतिकारक प्रतिसाद बदललेला आणि नंतरचे जगण्याचे प्रमाण बदललेले आढळले. हा पूर्वतयारीमुळे होणाऱ्या जैविक बदलांचा अभ्यास आहे, कुजलेल्या परांना बरे करण्याची उपचारचाचणी नाही. पाण्याची स्थिती सुधारल्यानंतर आणि चावा घेणारा सहवासी मासा काढून टाकल्यानंतर स्थिर झालेली ताजी, स्वच्छ फट ही यांत्रिक इजा होती. रंगबदल, दाह, व्रण किंवा ऊतकांची हानी यांसह पर हळूहळू मागे सरकत जाणे संसर्गाकडे निर्देश करते आणि त्यासाठी निदान व लक्ष्यित उपचार आवश्यक असतात.

तुलना तक्ता

औषधोपचार करण्यापूर्वी त्यांतील फरक ओळखणे

चार प्रकारची लक्षणे सर्वाधिक वेळा एकमेकांत गोंधळली जातात. आकार उपयोगी ठरतो. इकचे ठिपके स्वतंत्रपणे दिसणारे, उठावदार कण असतात. व्हेल्वेट अतिशय बारीक धुळीसारखे किंवा सोनेरी-तपकिरी झळाळीसारखे दिसते. त्यातील प्रत्येक कण खूपच लहान असतो आणि सागरी व्हेल्वेटचे ट्रोफॉन्ट्स सरासरीने इकच्या आकाराच्या केवळ काही अंशाइतके असतात. जल-बुरशी त्रिमितीय असते: पृष्ठभागावरून वर आलेले कापसासारखे धागे. कॉलमनॅरिसमुळे पिवळसर-पांढरे तंतुमय किंवा चिकट चट्टे तयार होतात. ते फसव्या पद्धतीने बुरशीसारखे दिसतात, पण ओल्या नमुन्यात जिवाणूंच्या थरांसारखे पसरतात.

स्थान आणि वर्तनातून अधिक माहिती मिळते. इक प्रामुख्याने त्वचा, पर आणि कल्ल्यांवर आढळतो; सागरी इक कोणतेही ठिपके न दिसता कल्ल्यांमध्ये लपलेला असू शकतो. व्हेल्वेटचा कल्ल्यांवर तीव्र परिणाम होतो. त्यामुळे जलद श्वसनासोबत मासा अचानक अंग घासत असेल, तर व्हेल्वेटची शक्यता प्राधान्याने विचारात घ्यावी लागते. जल-बुरशी आधी जखमा आणि मृत अंडी निवडते, त्यामुळे ती आढळल्यास पृष्ठभागाला इजा कशामुळे झाली हे तपासणे आवश्यक ठरते. कॉलमनॅरिस त्वचा, कल्ले आणि परांवर हल्ला करतो आणि ऊतकांची झपाट्याने झीज करू शकतो.

बहुतेक मतभेद मिटवणारी निर्णायक तपासणी म्हणजे सूक्ष्मदर्शकीय तपासणी: त्वचा, पर किंवा कल्ल्यांच्या ओल्या नमुन्यात पक्ष्माभी जीव, डायनोफ्लॅजेलेट ट्रोफॉन्ट्स, शाखायुक्त जल-बुरशीच्या रचना किंवा कॉलमनॅरिसचे तंतुमय जिवाणूसमूह दिसतात. त्याआधी अमोनिया, नायट्राइट, तापमान, pH आणि विरघळलेला ऑक्सिजन तपासा; सागरी व्यवस्थांमध्ये क्षारताही तपासा. खराब पाण्याची गुणवत्ता रोगासारखी लक्षणे निर्माण करते आणि दुय्यम संसर्गांनाही आमंत्रण देते. नंतर ते बरे करण्यात अपयश आल्याचा दोष रंगद्रव्याला दिला जातो.

रंगद्रव्य हा चुकीचा उपाय ठरणारी पाच प्रकरणे

व्हेल्वेटसाठी तांबे योग्य आहे, निळे पाणी नव्हे. गोड्या पाण्यातील व्हेल्वेटवर द्रावणात बुडवून केलेल्या उपचारांचे ऐतिहासिक अहवाल आहेत, पण पुरावे जुने आणि मर्यादित आहेत; तांब्याच्या वापराला बरेच अधिक ठोस समर्थन आहे. सागरी व्हेल्वेटसाठी सध्याचे तज्ज्ञ मार्गदर्शन फॉर्मॅलिन, पेरॉक्साइड, अल्पकाळ बुडवणे, तांबे आणि क्लोरोक्वीन यांची चर्चा करते. पुटीत बंदिस्त अवस्था उपचारांना प्रतिरोधक असल्याने उपचारांची पुनरावृत्ती आवश्यक असते.

फ्लूक्ससाठी कृमिनाशक आवश्यक आहे. मोनोजीनियन्स हे बहुपेशीय चपटे कृमी आहेत आणि मेथिलीन ब्लूची आदिजीवविरोधी क्रिया त्यांना लागू होत नाही. विस्तारसेवा मार्गदर्शनात शोभिवंत माशांसाठी प्राझिक्वांटेल हा पसंतीचा उपचार म्हटला आहे. योग्य पशुवैद्यकीय आणि नियामक अटींनुसार, त्याचा वापर सामान्यतः कमी एक-अंकी mg/L श्रेणीतील दीर्घकाळ चालणाऱ्या स्नानाच्या स्वरूपात केला जातो.

कॉलमनॅरिससाठी जिवाणुशास्त्रीय तपासणी आवश्यक आहे, रंगद्रव्य नव्हे. Flavobacterium columnare हा ग्राम-ऋण जिवाणू विशेषतः कल्ल्यांमध्ये झपाट्याने ऊतकांचा नाश करू शकतो. पृष्ठभागावरील जंतुनाशक परिणाम म्हणजे वाढत जाणारा जिवाणूजन्य संसर्ग बरा होणे नव्हे. मत्स्यसंवर्धनात कॉलमनॅरिससाठी मान्य प्रतिजैविक उपचार हे निदान आणि औषध-संवेदनशीलतेनुसार निवडलेल्या औषधांवर आधारित असतात; घरी सहजपणे मात्रा देण्यावर नव्हे.

ड्रॉप्सी हा एखाद्या औषधाशी थेट जुळवता येणारा रोग नाही. पाइनच्या शंकूसारखे दिसणे हे द्रव साचल्याचे लक्षण आहे आणि त्यामागे अनेक कारणे असू शकतात: अवयव निकामी होणे, संपूर्ण शरीरातील संसर्ग, हृदयरोग किंवा बाह्य आवरणाचे गंभीर नुकसान. ड्रॉप्सीवर एकच उपचार का नाही हे स्पष्ट करणाऱ्या पशुवैद्यकीय लेखात हा मुद्दा थेट मांडला आहे. कोणती शरीरव्यवस्था निकामी झाली आहे हे न ओळखता सूजेवर उपचार केल्याने परिणामकारक कृतीसाठी उपलब्ध वेळ वाया जातो.

पोहण्याच्या पिशवीशी संबंधित लक्षणांना स्वतंत्र रोग समजणे ही याच प्रकारची चूक आहे; मात्र त्याला एक बोधप्रद अपवाद आहे. असामान्य उत्प्लावन शरीररचना, आहार, बद्धकोष्ठता, इजा, संसर्ग, अवयवांचा दाब किंवा पाण्याच्या रासायनिक स्थितीमुळे उद्भवू शकते. मेथिलीन ब्लू यांपैकी कोणत्याही कारणावर थेट उपचार करत नाही. अपवाद म्हणजे नायट्राइटची विषबाधा: नायट्राइट हिमोग्लोबिनचे ऑक्सिडीकरण करून मेथेमोग्लोबिन बनवते, जे ऑक्सिजन वाहून नेऊ शकत नाही; त्यामुळे बाधित मासे असामान्य रीतीने पोहू शकतात. ट्राउटच्या लाल रक्तपेशींवरील संशोधनात माशांच्या रक्तातील मेथेमोग्लोबिनच्या अपचयनासाठी मेथिलीन ब्लूच्या सहाय्याने कार्य करणारा मार्ग दिसून येतो. स्टीलहेडवरील प्रायोगिक संशोधनात मेथिलीन ब्लूच्या कमी सांद्रतेमुळे तीव्र नायट्राइट विषप्रभाव कमी झाला. मेथिलीन ब्लू आणि माशांमधील नायट्राइट विषबाधा यात स्पष्ट केल्याप्रमाणे हा विषबाधेवरील उपचार आहे, खराब झालेल्या पोहण्याच्या पिशवीवरील नव्हे.

लेबलांवर प्रत्यक्षात कोणते दावे आहेत

उत्पादनांच्या लेबलांमध्ये विपणनातील सारांशांपेक्षा अधिक फरक असतो आणि सर्वाधिक मर्यादा स्पष्ट करणारे लेबल सर्वाधिक माहितीपूर्ण ठरते. Kordon मेथिलीन ब्लूच्या लेबलावर पृष्ठभागावरील बुरशीजन्य संसर्ग, अंड्यांवरील बुरशी, Ichthyophthirius सह काही बाह्य आदिजीवांविरुद्ध दुय्यम वापर आणि सायनाइड व नायट्राइट विषबाधेत सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. त्यानंतर हे उत्पादन Oodinium, जिवाणूजन्य संसर्ग, फ्लूक्स किंवा मध्यम ते तीव्र बुरशीजन्य संसर्गासाठी निर्देशित नसल्याचे स्पष्टपणे म्हटले आहे. हे अपवाद या लेखात ज्या अतिरेकी वापरांबाबत सावध केले आहे, तेच नेमके वगळतात.

Fritz मेथिलीन ब्लूचे माहितीपत्रक असेच मर्यादित आहे: पृष्ठभागावरील बुरशीजन्य संसर्गाचा प्रतिबंध व त्यापासून संरक्षण, अंड्यांचे संरक्षण आणि गोड्या पाण्यातील इकसह आदिजीवांविरुद्ध दुय्यम वापर. त्यात दीर्घकाळासाठी कमी सांद्रतेची आणि अल्पकाळ बुडवण्यासाठी उच्च सांद्रतेची अशा दोन्ही पद्धती आहेत. NT Labs च्या मेथिलीन ब्लू पृष्ठावर अधिक व्यापक दावे आहेत, ज्यात कुजलेले पर आणि व्रण यांसारखी जिवाणूजन्य लक्षणे समाविष्ट आहेत. हे व्यापक दावे उत्पादकांचे आहेत. स्वतंत्र पुराव्यांमधून मेथिलीन ब्लू जिवाणूजन्य पर कुजणे किंवा कॉलमनॅरिससाठी विश्वासार्ह उपचार असल्याचे सिद्ध होत नाही. त्यामुळे मर्यादित दावे करणारी लेबले संशोधन साहित्याशी अधिक चांगली जुळतात.

संयुक्त उत्पादने आणखी एक सापळा निर्माण करतात. मेथिलीन ब्लूसोबत अॅक्रिफ्लॅविन, एथॅक्रिडिन, मिथिल ऑरेंज किंवा इतर परजीवीविरोधी घटक असलेल्या मिश्रणांवर पांढऱ्या ठिपक्यांच्या रोगासाठी किंवा व्हेल्वेटसाठी वापर नमूद असू शकतो. पण ते निर्देश संपूर्ण मिश्रणासाठी असतात, एकट्या मेथिलीन ब्लूसाठी नव्हे. सक्रिय घटकांची यादी वाचल्याने इतर घटकांनी केलेल्या कामाचे श्रेय रंगद्रव्याला देणे टाळता येते.

मत्स्यालयाची व्यवस्था बिघडवू न देता त्याचा वापर करणे

मेथिलीन ब्लूचा वापर साध्या, सजावटरहित स्वतंत्र उपचार मत्स्यालयात करावा, प्रस्थापित प्रदर्शनीय मत्स्यालयात नव्हे. Kordon च्या लेबलावर ते गाळणीतील नायट्रीकरण करणाऱ्या जिवाणूंच्या कार्यात आणि वनस्पतींच्या वाढीत अडथळा आणते, खडक, प्रवाळ आणि लाकडात शोषले जाते, सिलिकॉनवर डाग पाडते आणि सक्रिय कार्बनमुळे पाण्यातून काढले जाते, असा इशारा आहे. इतर उत्पादकही अशाच सूचना देतात: उपचारादरम्यान कार्बन काढा, वनस्पती आणि अपृष्ठवंशी प्राणी संवेदनशील असू शकतात हे लक्षात घ्या आणि विलगीकरणातील स्नानाच्या वापराला प्राधान्य द्या. प्रकाशित मात्रा-पद्धती ही लेबलांवरील उदाहरणे आहेत, सार्वत्रिक उपचारसूचना नाहीत. मूळ द्रावणाची सांद्रता ब्रँडनुसार बदलते: अनेक दिवस सुमारे 3 mg/L इतका दीर्घकाळ कमी सांद्रतेचा संपर्क, अंड्यांतून पिल्ले बाहेर पडेपर्यंत सुमारे 3 mg/L इतका अंड्यांवरील उपचार आणि काही सेकंदांसाठी सुमारे 50 mg/L इतक्या उच्च सांद्रतेत अतिशय थोडा वेळ बुडवणे. दीर्घ संपर्क निरुपद्रवी नसतो; 2 mg/L इतक्या सांद्रतेत अनेक आठवड्यांच्या संपर्कामुळे गोल्डफिशच्या वाढीवर आणि रक्तावर प्रतिकूल परिणाम झाले.

या सर्वांतून टिकणारा निर्णयाचा नियम थोडक्यात असा आहे. जीव ओळखा किंवा लक्षणाचे कारण अद्याप वेगळे ओळखता आलेले नाही हे मान्य करा. औषध त्या जीवाशी जुळवा: अंडी आणि उघड्या जल-बुरशीसाठी रंगद्रव्य, इकसाठी जीवनचक्र लक्षात घेणाऱ्या पद्धती, व्हेल्वेटसाठी तांबे, फ्लूक्ससाठी प्राझिक्वांटेल, कॉलमनॅरिससाठी निदानाधारित प्रतिजैविके आणि ड्रॉप्सी व उत्प्लावनाच्या समस्यांसाठी बिघडत असलेल्या शरीरव्यवस्थेची तपासणी. मेथिलीन ब्लूचा वापर त्याच्या पुराव्यांनी समर्थित बाबींसाठीच, स्वतंत्र उपचार मत्स्यालयात, लेबलानुसार आणि आधी पाण्याची गुणवत्ता सुधारून करा.