मेथिलीन ब्लू आणि वजन कमी करणे: अभ्यास प्रत्यक्षात काय तपासतात

मेथिलीन ब्लू हे मानवांमध्ये वजन कमी करण्यासाठी प्रभावी तोंडी उपचार असल्याचे सिद्ध झालेले नाही. या लेखासाठी शोधलेल्या अभ्यासांमध्ये, ते घेतल्याने शरीरातील चरबी दीर्घकाळ कमी राहते हे दाखवणारी मानवांवरील नियंत्रित चाचणी आढळत नाही. मात्र, त्यांत चयापचयाशी संबंधित प्रयोग, प्राण्यांच्या वजनातील परिणाम आणि मानवांमधील स्थूलतेचे असे अभ्यास समाविष्ट आहेत, ज्यांत या रंगद्रव्याची भूमिका वेगळी होती.

हे फरक उत्तर बदलतात. यकृतातील पेशीने अधिक ऑक्सिजन वापरणे हे जैविक यंत्रणेविषयीचे निरीक्षण आहे. जठरावरील प्रायोगिक प्रक्रियेनंतर डुकराचे वजन कमी प्रमाणात वाढणे हा प्राण्यावरील उपचाराचा परिणाम आहे. जठरातील फुग्याच्या उपचारानंतर एखाद्या व्यक्तीची चरबी कमी होणे हा मानवामधील परिणाम आहे, पण त्यातून फुग्याच्या आतील रंगद्रव्याचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित होत नाही.

वजन कमी झाल्याचा पुरावा कोणता मानता येईल?

शरीराच्या वजनात चरबी, मेदरहित ऊतक, हाडे, पाणी आणि जठरांत्रमार्गातील पदार्थ यांचा समावेश असतो. वजनकाट्यावर कमी वजन दिसले, तरी नेमका कोणता घटक बदलला हे समजत नाही. ड्युअल-एनर्जी एक्स-रे अॅब्सॉर्प्शिओमेट्री (DXA) यांसारखी शरीरातील घटकांची मोजमापे चरबीचे वस्तुमान, मेदरहित मऊ ऊतक आणि हाडांतील खनिजे यांत फरक करण्यास मदत करतात. तरीही, मेदरहित ऊतक म्हणजे केवळ अस्थिस्नायू नव्हेत.

वजन व्यवस्थापनाचा विश्वासार्ह अभ्यास तुलनीय व्यक्तींमध्ये स्पष्टपणे निश्चित केलेल्या उपचारांची तुलना करेल, अर्थपूर्ण कालावधीत झालेले बदल मोजेल, आहार आणि इतर हस्तक्षेप विचारात घेईल, तसेच प्रतिकूल परिणाम आणि अभ्यास सोडून गेलेल्या सहभागींची नोंद देईल. तो आधीपासून असलेले वजन कमी करणे आणि वजनवाढ रोखणे यांत, तसेच सुरुवातीला वजन कमी होणे आणि ते कमी राहणे यांत फरक करेल.

चयापचयाचे निर्देशक अधिक मर्यादित प्रश्नांची उत्तरे देतात. यकृतातील चरबी म्हणजे त्या विशिष्ट अवयवातील लिपिडचा साठा. इन्सुलिन संवेदनशीलता म्हणजे इन्सुलिनला मिळणारा प्रतिसाद. पेशींमधील ऑक्सिजनचा वापर म्हणजे प्रयोगाच्या परिस्थितीत ऊर्जा चयापचयाचा एक भाग. यांपैकी कोणतीही गोष्ट मानवांमध्ये मोजून आढळलेल्या आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या चरबीतील घटीचा पर्याय नाही.

दावे आणि अभ्यास यांची तुलना

ही तुलना मोजलेला परिणाम आणि वाचक त्यावरून काढू शकेल असा दावा यांत फरक करते. अभ्यासांचे दुवे मूळ अहवालांकडे किंवा त्यांच्या PubMed नोंदींकडे नेतात.

चयापचयाची यंत्रणा समजल्याने प्रश्न का सुटत नाही

2014 मधील यकृताचा अभ्यास हा जैविक गृहीतकासाठी योग्य प्रारंभबिंदू आहे. यकृतपेशींमध्ये मेथिलीन ब्लूने NAD+/NADH गुणोत्तर आणि मायटोकॉन्ड्रियाचे कार्य व लिपिड हाताळणीशी संबंधित मार्ग बदलले. उंदरांवरील प्रयोगात आठ आठवडे जास्त चरबीयुक्त आहार दिला गेला आणि यकृतात होणारा अतिरिक्त चरबीचा साठा कमी आढळला.

हे विशिष्ट ऊतक आणि रोगाच्या मॉडेलविषयी उपयुक्त प्रायोगिक पुरावे आहेत. त्यावरून संपूर्ण शरीरातील चरबी कमी होण्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी आणखी टप्पे आवश्यक आहेत: मानवांना सहन होऊ शकणाऱ्या संपर्कपातळीवर परिणाम घडला पाहिजे, नेहमीचा आहार आणि हालचाल सुरू असतानाही तो टिकला पाहिजे, निव्वळ ऊर्जा साठवण बदलली पाहिजे आणि अर्थपूर्ण चिकित्सीय परिणाम मिळाला पाहिजे. सुरुवातीचा टप्पा मोजल्याने पुढचे टप्पे सिद्ध होत नाहीत.

“अधिक ATP” हा वजन कमी होण्याचा युक्तिवादही अपुरा आहे. ATP हा पेशी वापरत असलेला ऊर्जा हस्तांतरणाचा रेणू आहे. त्याची निर्मिती, ते तयार करण्यासाठी लागणारे इंधन आणि दिवसाचा एकूण ऊर्जा खर्च या गोष्टी परस्पर संबंधित असल्या, तरी त्या वेगवेगळ्या राशी आहेत. मायटोकॉन्ड्रियाच्या कार्यक्षमतेविषयीचा दावा हा खर्च झालेल्या कॅलरी किंवा कमी झालेल्या चरबीविषयीचा दावा होण्याआधी थेट मोजमापे आवश्यक असतात.

मानवांवरील संशोधनात मेथिलीन ब्लूचे फायदे या आमच्या आढाव्यातही संभाव्य जैविक यंत्रणा आणि रुग्णात प्रत्यक्ष आढळलेला फायदा यांत हाच फरक केला आहे.

प्रकाशाने सक्रिय होणाऱ्या प्रक्रिया हा संशोधनाचा वेगळा मार्ग आहे

प्रकाशगतिक उपचारात प्रकाशसंवेदनशील पदार्थ आणि त्या ठिकाणी दिलेला प्रकाश एकत्र वापरून स्थानिक जैविक परिणाम घडवला जातो. 2022 मधील डुकरांवरील अभ्यासात, मेथिलीन ब्लू जठरातील उपकरणात समाविष्ट केले होते आणि लेसरच्या प्रकाशाने सक्रिय केले होते. या हस्तक्षेपात उपकरण, त्याचा ऊतकांशी संपर्क, रंगद्रव्य आणि प्रकाश देणे या सर्वांचा समावेश होता. हे घटक काढून टाकल्यास चर्चेतील उपचारच बदलतो.

2023 मधील ग्रहणीविषयक अहवालात आतड्यांवरील स्थानिक उपचाराचा अभ्यास केला होता आणि ग्रहणीतील अंकुरिकांमध्ये तात्पुरते बदल नोंदवले होते. त्याच्या शीर्षकात “उंदरांचे मॉडेल” असे म्हटले आहे, तर सारांशात चयापचयावरील परिणामकारकतेच्या चाचणीसाठी जास्त चरबीयुक्त आहार दिलेल्या घुशींचा उल्लेख आहे. अहवालातील हा तपशील म्हणजे मथळ्यावरून प्रयोगाचा अंदाज न बांधता पद्धती वाचण्याचे आणखी एक कारण आहे. या निष्कर्षांवरून घरी तोंडावाटे घेतलेले रंगद्रव्य आणि लाल प्रकाशाचा पॅनेल एकत्र वापरण्याचे समर्थन करता येत नाही.

मानवांमधील चरबीतील घटीच्या मोजमापांचे योग्य कारणाशी संबंध जोडणे आवश्यक आहे

सहा महिन्यांचा फुगा वापरणाऱ्या गटाचा अभ्यास अर्थ लावताना येणाऱ्या दोन स्वतंत्र अडचणी दाखवतो. पाठपुरावा पूर्ण केलेल्या सहभागींचे सरासरी वजन 11.7 kg ने कमी झाले. DXA मध्ये चरबीच्या वस्तुमानात सरासरी 7.53 kg आणि मेदरहित ऊतकांच्या वस्तुमानात 3.70 kg घट नोंदवली गेली. त्यामुळे वजनकाट्यावर दिसलेला बदल हा केवळ चरबीतील बदल नव्हता.

दुसरी अडचण म्हणजे कारण निश्चित करणे. या व्यक्तींना रंगद्रव्य मिसळलेले सलाईन असलेला जठरातील फुगा देण्यात आला होता. त्यांना तोंडावाटे मेथिलीन ब्लू किंवा प्लासिबो देण्यासाठी यादृच्छिक पद्धतीने गटांत विभागले नव्हते. शरीरातील घटकांची मोजमापे ही मानवांमधील प्रत्यक्ष आकडेवारी आहे, पण ते बदल मेथिलीन ब्लूमुळे झाले असे मानणे म्हणजे अभ्यासाने न तपासलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देणे होय. हे फरक स्पष्ट दिसावेत म्हणून संशोधन संग्रहात अभ्यासांची मांडणी हस्तक्षेप आणि परिणाम यांनुसार केली आहे.

वजन कमी करण्यासाठी ते घेण्याला पुराव्यांचा आधार आहे का?

येथे तपासलेल्या पुराव्यांतून वजन कमी होण्याचा असा फायदा सिद्ध होत नाही, ज्याची तुलना सातत्याने तोंडावाटे वापरण्याच्या जोखमींशी करता येईल. प्राण्यांमधील चयापचयाचा संकेत मानवांसाठी प्रभावी मात्रा किंवा कालावधी ठरवू शकत नाही आणि उपकरण वापरून केलेली प्रक्रिया तोंडावाटे घेण्याची उपचारपद्धती ठरवू शकत नाही.

शिरेतून दिल्या जाणाऱ्या Provayblue साठी अमेरिकेतील औषध लिहून देण्याची माहिती त्याचा वापर अर्जित मेथेमोग्लोबिनेमियासाठी असल्याचे नमूद करते. त्यात सेरोटोनिनवर परिणाम करणारी औषधे आणि ओपिऑइड्स यांसोबत गंभीर सेरोटोनिन सिंड्रोमचा इशारा दिला आहे आणि रक्तपेशींच्या विघटनामुळे होणाऱ्या अॅनिमियाच्या जोखमीमुळे G6PD कमतरता असताना वापर निषिद्ध ठरवला आहे. हे चिकित्सीय इशारे ग्राहकांसाठीच्या तोंडावाटे घेण्याच्या उत्पादनांच्या सुरक्षिततेची मान्यता नाहीत. वजन कमी करण्याचा उद्देश अप्रमाणित असला, तरी औषधशास्त्राकडे लक्ष देणे का आवश्यक आहे, हे ते दाखवतात.

दुसरे औषध सुरू केल्यानंतर वजन बदलल्यामुळे कोणी मेथिलीन ब्लू घेण्याचा विचार करत असेल, तर आणखी एक प्रायोगिक पदार्थ घेण्यापेक्षा औषधांचे मूल्यमापन अधिक उपयुक्त आहे. दुष्परिणाम, वापर निषिद्ध असलेल्या स्थिती आणि परस्परसंवादांचे पुरावे यांचा डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टसोबत आढावा घ्या. ज्यावर कृती करणे योग्य ठरेल अशा दाव्यासाठी मानवांमध्ये स्पष्टपणे निश्चित केलेला हस्तक्षेप, चरबी किंवा वजनातील मोजलेले परिणाम आणि फायदा टिकतो का हे दर्शवणारा पाठपुरावा आवश्यक आहे.