MCAS आणि हिस्टामिन असहिष्णुतेसाठी मेथिलीन ब्लू: पुरावे काय दर्शवतात

मेथिलीन ब्लू हा मास्ट पेशी सक्रियण सिंड्रोम (MCAS) किंवा हिस्टामिन असहिष्णुतेसाठी प्रस्थापित उपचार नाही. या लेखासाठी शोधलेल्या साहित्यात यांपैकी कोणत्याही स्थितीत टिकून राहणारा फायदा दर्शवणाऱ्या रुग्णांवरील नियंत्रित चाचण्या आढळल्या नाहीत. उपलब्ध निष्कर्षांमध्ये प्रयोगशाळेतील प्रयोग आणि शस्त्रक्रियेच्या आसपासच्या काळातील एका प्रकरणाचा अहवाल समाविष्ट आहे; ते अधिक मर्यादित प्रश्नांची उत्तरे देतात.

हा फरक महत्त्वाचा आहे, कारण “दाह कमी करतो,” “मास्ट पेशी स्थिर करतो” आणि “हिस्टामिन काढून टाकतो” हे वेगवेगळे परिणाम दर्शवतात. एका परिणामाचा पुरावा सरसकट इतर परिणामांना लागू करता येत नाही.

वेगळ्या ठेवायला हव्यात अशा तीन संज्ञा

MCAS म्हणजे मास्ट पेशींमधून मध्यस्थ पदार्थ स्रवल्यामुळे वारंवार उद्भवणारे संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणारे प्रसंग. हिस्टामिन हा एक मध्यस्थ पदार्थ आहे, पण मास्ट पेशी इतर संकेतदायी पदार्थही तयार करतात. अमेरिकन अॅकॅडमी ऑफ अॅलर्जी, अस्थमा अँड इम्युनॉलॉजी MCAS चे मूल्यमापन स्पष्ट करते: वैशिष्ट्यपूर्ण प्रसंग, लक्षणे असताना नेहमीच्या पातळीच्या तुलनेत संबंधित मध्यस्थ पदार्थांमध्ये झालेली वाढ आणि त्या पदार्थांना लक्ष्य करणाऱ्या उपचारांना मिळणारा प्रतिसाद यांचा एकत्रित विचार केला जातो. केवळ अनेक लक्षणे असणे म्हणजे निदान सिद्ध होणे नव्हे.

तात्काळ उद्भवणारी IgE-मध्यस्थ अॅलर्जी ही विशिष्ट अॅलर्जनविरुद्धची प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया असते. मास्ट पेशींवरील IgE शी अॅलर्जन जोडल्याने मध्यस्थ पदार्थांचे स्रवण सुरू होऊ शकते. अॅलर्जीच्या या परिचित प्रक्रियेत मास्ट पेशींचा सहभाग असू शकतो; याचा अर्थ अॅलर्जी असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला अज्ञात कारणाचा MCAS आहे असा होत नाही. “अॅलर्जी” या संज्ञेत या तात्काळ प्रक्रियेपलीकडील यंत्रणाही समाविष्ट आहेत.

हिस्टामिन असहिष्णुता ही संज्ञा सामान्यतः अन्नातील हिस्टामिनमुळे होत असल्याचा संशय असलेल्या प्रतिकूल प्रतिक्रियांसाठी वापरली जाते. ती अन्नाची अॅलर्जी किंवा MCAS यांची पर्यायी संज्ञा नाही. अन्नातून घेतलेल्या हिस्टामिनविषयीच्या 2021 मधील अनेक संस्थांच्या संयुक्त मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये हिस्टामिनचे सेवन आणि पुन्हा त्याच परिस्थितीत उद्भवणारी लक्षणे यांतील संबंधाचे पुरावे मर्यादित व परस्परविरोधी असल्याचे नमूद केले आहे. तसेच, रक्तद्रवातील डायमाइन ऑक्सिडेजचे मापन निदान सिद्ध करू शकत नाही, असा इशारा दिला आहे. ही संज्ञा लक्षणांसाठी सुचवलेले स्पष्टीकरण दर्शवते; अन्नामुळे प्रतिक्रिया आली म्हणूनच हिस्टामिनचे विघटन अपुरे होत असल्याचे सिद्ध होत नाही.

मास्ट पेशींवरील प्रयोगांनी प्रत्यक्षात काय मोजले

मेथिलीन ब्लू मास्ट पेशींमधून होणारे स्रवण विश्वासार्हपणे रोखतो, या साध्या स्पष्टीकरणाला थेट प्रायोगिक निष्कर्ष आधार देत नाहीत.

किमुरा आणि सहकाऱ्यांच्या उंदरांतील सूक्ष्म रक्ताभिसरणावरील 1999 च्या अभ्यासात, संशोधकांनी जिवंत ऊतकांतील सूक्ष्मदर्शन वापरून आंत्रबंधातील लहान शिरांच्या शेजारी असलेल्या मास्ट पेशींचे निरीक्षण केले. पेशींच्या पृष्ठभागावरून द्रावण प्रवाहित करून स्थानिक पातळीवर 50 micromolar मेथिलीन ब्लू दिल्याने पेशीतील कणिकांमधील पदार्थ बाहेर पडले, म्हणजेच डिग्रॅन्युलेशन झाले. पांढऱ्या रक्तपेशी रक्तवाहिनीच्या आतील अस्तराला अधिक चिकटल्या आणि त्यावरील त्यांची घसरत जाण्याची गती मंदावली. आधी केटोटिफेन दिल्याने डिग्रॅन्युलेशनचा प्रतिसाद रोखला गेला. हा नायट्रिक ऑक्साइडशी संबंधित संकेतप्रक्रिया तपासणारा प्राण्यांवरील प्रयोग होता, MCAS असलेल्या व्यक्तींना तोंडावाटे दिलेला उपचार नव्हता.

मानवी बेसोफिल पेशी आणि उंदरांच्या उदरावरणातील मास्ट पेशींवरील 2001 च्या अभ्यासात हिस्टामिनचे स्रवण थेट मोजले गेले. तपासलेल्या परिस्थितींमध्ये मेथिलीन ब्लूमुळे मानवी बेसोफिल पेशींच्या मूलभूत किंवा प्रतिरक्षा प्रक्रियेद्वारे उत्तेजित केलेल्या हिस्टामिन स्रवणात बदल झाला नाही. बेसोफिल या संबंधित प्रतिरक्षा पेशी आहेत, पण त्या ऊतकांतील मास्ट पेशींच्या समतुल्य नाहीत.

उंदरांच्या RBL-2H3 पेशीरेषेचा वापर केलेल्या आणखी एका प्रयोगात मेथिलीन ब्लूचा मूलभूत किंवा L-arginine मुळे उद्भवलेल्या हिस्टामिन स्रवणावर परिणाम आढळला नाही. पेशीरेषा, विलग केलेल्या पेशी आणि जिवंत सूक्ष्मरक्तवाहिन्यांच्या प्रयोगात्मक रचनेतील मास्ट पेशी यांच्याभोवतालचे संकेत आणि प्रयोगादरम्यानचे संपर्क वेगवेगळे असतात. या प्रतिमानांमध्ये परिणाम न दिसणे किंवा डिग्रॅन्युलेशन दिसणे, यांपैकी कोणताही निष्कर्ष प्रत्येक मानवी प्रतिसादाचे भाकीत करत नाही. एकत्रितपणे पाहता, हे निष्कर्ष सरसकट “मास्ट पेशी स्थिर करणारा पदार्थ” असा दावा समर्थनीय ठरवणे कठीण करतात.

दाहाची सर्वसाधारण मोजमापे ही उपचारविषयक प्रश्नापासून आणखी दूर असतात. एखाद्या सायटोकाइनमध्ये किंवा संकेतदायी प्रथिनात झालेला बदल, मास्ट पेशींचे डिग्रॅन्युलेशन प्रत्यक्ष मोजले नसेल तर, ते कमी झाल्याचे सिद्ध करत नाही. मध्यस्थ पदार्थांचे स्रवण कमी झाल्याचे दाखवले तरीही, प्रसंगांची संख्या कमी होते किंवा दैनंदिन कार्यक्षमता सुधारते हे सिद्ध करण्यासाठी रुग्णांवरील पुरावे आवश्यक असतील. दाहाशी संबंधित संकेत आणि आरोग्यविषयक परिणाम यांतील फरक येथेही लागू होतो.

रुग्णालयातील एक प्रकरण वेगळ्या प्रश्नाचे उत्तर देते

फुफ्फुसातील रक्तवाहिनीतील अडथळा काढण्याच्या शस्त्रक्रियेवरील 2017 च्या प्रकरण अहवालात मास्ट पेशींचा संभाव्य विकार असलेल्या एका रुग्णाला शस्त्रक्रियेनंतर रक्तवाहिन्या प्रसरण पावल्यामुळे शॉक आल्याचे वर्णन आहे. रुग्णाला H1 आणि H2 विरोधी औषधे, स्टेरॉइड्स आणि मेथिलीन ब्लू देण्यात आले; त्यानंतर रक्ताभिसरणाशी संबंधित स्थिती सुधारली.

हे एक वैद्यकीय निरीक्षण आहे, पण त्यातील परिणाम म्हणजे गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियेच्या परिस्थितीत रक्ताभिसरण पूर्ववत होणे. अनेक उपचार देण्यात आले होते, तुलनात्मक गट नव्हता आणि निदान निश्चित नव्हते. हा अहवाल मेथिलीन ब्लूचे स्वतंत्र योगदान ओळखू शकत नाही, त्याने मध्यस्थ पदार्थांचे स्रवण थांबवले हे दाखवू शकत नाही किंवा वारंवार वापरामुळे अन्नाशी संबंधित दीर्घकालीन प्रतिक्रिया सुधारतात हे सिद्ध करू शकत नाही. एखाद्या प्रसंगानंतर रक्तदाबावर होणारे परिणाम सुधारणे आणि तो प्रसंग होण्यापासून रोखणे ही उपचारांची स्वतंत्र उद्दिष्टे आहेत.

स्थिती आणि परिणाम-निकषांची तुलना

सुचवलेल्या फायद्यासाठी प्रत्यक्षात काय आवश्यक असेल हे ओळखण्यासाठी ही तुलना वापरा. खालील पुराव्यांच्या आवश्यकता हे वरील निदानविषयक आणि प्रायोगिक भेदांचे स्वतंत्र संकलन आहे; ते प्रमाणित निदान साधन नाही.

हिस्टामिनचे विघटन म्हणजे MAO चे प्रतिबंधन नव्हे

हिस्टामिनच्या चयापचयाचे दोन प्रमुख मार्ग आहेत; त्यांमध्ये डायमाइन ऑक्सिडेज (DAO) आणि हिस्टामिन N-मिथाइलट्रान्सफरेज (HNMT) यांचा सहभाग असतो. हे मोनोअमाइन ऑक्सिडेज A (MAO-A) पेक्षा वेगळे एन्झाइम आहेत. मुखपृष्ठावरील चित्रात मध्यस्थ पदार्थांचे स्रवण आणि हे विघटनाचे मार्ग वेगवेगळे दाखवले आहेत; त्यावरील एन्झाइमची नावे मार्ग दर्शवतात, हिस्टामिनपासून तयार होणारे पदार्थ नव्हेत.

रॅमसे आणि सहकाऱ्यांनी मेथिलीन ब्लू MAO-A चे प्रतिबंधन करत असल्याचे दाखवले; हा निष्कर्ष सेरोटोनिनच्या विषारी परिणामांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. MAO-A चे प्रतिबंधन म्हणजे DAO किंवा HNMT ची क्रियाशीलता वाढते याचा पुरावा नाही, आणि त्यामुळे हिस्टामिन अधिक वेगाने काढून टाकले जाते हेही सिद्ध होत नाही. एन्झाइमची नावे सारखी असली तरी त्यांचा उपचारात्मक परिणाम समान असल्याचे सिद्ध होत नाही.

संशोधनातील आणखी एक फरक सहज दुर्लक्षित होऊ शकतो. 22 रुग्ण आणि 22 नियंत्रण गटातील व्यक्तींचा समावेश असलेल्या 2020 च्या DAO मापन अभ्यासात एन्झाइमच्या क्रियाशीलतेचा अंदाज घेण्यासाठी वापरलेल्या प्रयोगशाळेतील अभिक्रियेत रंगीत उत्पाद म्हणून मेथिलीन ब्लू तयार झाले. सहभागींना मेथिलीन ब्लूचा उपचार दिला जात नव्हता. त्यामुळे एखाद्या शोधनिबंधात दोन्ही संज्ञा आढळल्या म्हणजे ते उपचारविषयक संशोधन आहे असे आवश्यक नाही.

लक्षणांतील बदल यंत्रणेची पुष्टी का करू शकत नाहीत

हा प्रश्न उपस्थित होण्यास कारणीभूत ठरलेल्या मंचावरील चर्चेत मेथिलीन ब्लूनंतर पचन सुधारल्याचे आणि लघवीची तीव्र तातडी कमी झाल्याचे अनुभव नमूद आहेत. हे अनुभव जाणवलेल्या बदलांचे वर्णन करतात. ते हिस्टामिनची सांद्रता मोजत नाहीत, MCAS असल्याचे सिद्ध करत नाहीत किंवा मूत्राशयातील ऊतक हिस्टामिनला प्रतिरोधक झाले हे दाखवत नाहीत.

आहार, कॅफीन, पाण्याचे सेवन, औषधे आणि इतर संपर्क बदलत असताना लक्षणांमध्ये चढ-उतार होऊ शकतात. सुचवलेले स्पष्टीकरण बरोबर नसले तरी निरीक्षण अचूक असू शकते. लघवीच्या तीव्र तातडीचे स्वतंत्र मूल्यमापनही आवश्यक आहे: मूत्राशयाची लक्षणे आणि पुष्टी झालेला मूत्रमार्गाचा संसर्ग या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. केवळ लक्षणांपासून आराम मिळाल्याने त्यांचे कारण संसर्ग आहे की मास्ट पेशींची क्रियाशीलता, हे ठरवता येत नाही.

अतिसंवेदनशीलतेचा धोका अजूनही महत्त्वाचा आहे

मेथिलीन ब्लूमुळेही अतिसंवेदनशीलता उद्भवू शकते. शिरेतून दिल्या जाणाऱ्या PROVAYBLUE च्या औषधनिर्देशन माहितीत अॅनाफिलॅक्सिसचे वर्णन आहे आणि मेथिलीन-ब्लू-वर्गातील एखाद्या उत्पादनामुळे पूर्वी तीव्र अतिसंवेदनशीलता झाली असल्यास त्याचा वापर निषिद्ध असल्याचे नमूद आहे. त्यात परस्परसंवाद करणाऱ्या औषधांसोबत सेरोटोनिन सिंड्रोमचा इशाराही दिला आहे आणि G6PD ची कमतरता असल्यास वापर निषिद्ध असल्याचे नमूद आहे. ही माहिती महत्त्वाचे धोके अधोरेखित करते; अभ्यास न झालेल्या तोंडावाटे घेण्याच्या उत्पादनासाठी प्रत्येक धोक्याचे प्रमाण ती ठरवत नाही.

डॉक्टरांनी लिहून दिलेल्या अँटिहिस्टामिन औषधांच्या किंवा इतर प्रस्थापित उपचारांच्या जागी मेथिलीन ब्लू वापरण्याला पुरावे समर्थन देत नाहीत. श्वास घेण्यास त्रास, घशाला सूज किंवा कोसळणे यासाठी तातडीची वैद्यकीय मदत आवश्यक असते, रंगद्रव्यासोबत प्रयोग करणे नव्हे. नियोजित वैद्यकीय चर्चेसाठी, मेथिलीन ब्लूविषयी विचारायचे हे प्रश्न वापरून नेमका दावा, उत्पादन, सध्या घेत असलेली औषधे आणि लक्षणांचा इतिहास सोबत आणा. सुचवलेला उपचार कोणते निदान आणि कोणता अपेक्षित परिणाम लक्षात घेऊन दिला जाणार आहे, तसेच त्या विशिष्ट वापरासाठी पुरावे आहेत का, हा व्यावहारिक प्रश्न आहे.