Lahatsoratra
Manga metilena sy tazomoka: fampiasana taloha sy fitsapana maoderina
Tamin’ny 1891, marary roa voan’ny tazomoka no notsaboina tamin’ny loko manga fandokoana lamba. Hitan’i Paul Guttmann sy Paul Ehrlich fa ny manga metilena dia nandoko manokana ny katsentsitra mahatonga tazomoka. Nihevitra izy ireo fa raha afaka mifantina tsara ilay katsentsitra mba hahitana azy ny loko iray, dia mety ho afaka mifantina azy koa mba hanimba azy. Samy sitrana ireo marary roa. Io fanandramana io no nahatonga ny manga metilena ho fanafody miady amin’ny tazomoka voalohany novokarina tamin’ny fomba simika, am-polony taona maro talohan’ny nisian’ny chloroquine.
Nihena anefa ny fampiasana an’ilay loko nandritra ny ankamaroan’ny taonjato faharoapolo. Nosoloan’ny fanafody simika mora zaka kokoa izy, ary tamin’ny vanim-potoana maoderina dia nampiasaina indrindra ho réactif any amin’ny laboratoara, ho loko amin’ny fitiliana, ary ho fanafody vonjy taitra amin’ny aretin-dra hafa. Tsy noho ny faniriana hiverina amin’ny lasa àry no namerenana azy tamin’ny fikarohana momba ny tazomoka tany Burkina Faso sy Mali. Nanana vinavina voafaritra tsara ny mpikaroka: mety hanelingelina ny fiarovana redox an’ilay katsentsitra ny simia redox izay mahatonga an’ilay akora ho loko, ary mety hahavita zavatra tsy dia vitan’ny fanafody mahazatra ny fiantraikany amin’ny dingan’ilay katsentsitra ahafahany mifindra. Mba hitsapana izany vinavina izany, dia tsy maintsy nofaritana isaky ny mandeha ny fampiarahana fanafody, ny karazana katsentsitra, ary ny mari-pandrefesana farany, satria miova ny fehin-kevitra raha ovaina ny iray amin’ireo.
Hazavaina ao amin’ny manga metilena amin’ny fitsaboana ny fahasamihafana ankapobeny eo amin’ny fanafody nahazo alalana sy ny fampiasana mbola anaovana fikarohana. Ao amin’io sokajy mbola anaovana fikarohana io ny tazomoka: manana asa biolojika ilay akora ary efa notsapaina niaraka tamin’ny fanafody hafa, saingy tsy fitsaboana mahazatra araka ny torolalana.
Nahoana no nandaitra ny lokon’i Ehrlich ary nahoana no najanona
Ohatra iray mampiseho ny fomba tokony hamakiana ny porofo talohan’ny vanim-potoana maoderina ny firaketana voalohany. Ny famerenana tamin’ny 1904 ny tranga 425 voatatitra dia nanombana fa manodidina ny 85 isan-jato no namaly ny fitsaboana. Talohan’ny fizarana kisendrasendra, ny mari-pandrefesana farany voarindra, ny fanamarinana ny karazana katsentsitra, ary ny fanaraha-maso ny fanoherana fanafody anefa ireo tranga ireo. Manaporofo izy ireo fa nanana asa miady amin’ny tazomoka mendrika hotohizana ilay akora, fa tsy manome tahan’ny fahasitranana azo ampitahaina amin’ny fitsapana maoderina.
Antony ara-pampiharana no nahatonga ny fampiasana azy najanona, fa tsy fandavana ny asany. Mahatonga ny pipy ho manga na maitso ny manga metilena, mandoko ny sela sy ny nofo, ary miteraka fanelingelenana amin’ny vavony sy ny tsinay ary ny lalan-drano, anisan’izany ny fandoavana sy ny fanaintainana rehefa mipipy, amin’ireo fatra nampiasaina tamin’izany fotoana izany. Nanala ny katsentsitra ireo fanafody vaovao nefa tsy nandoko ny marary. Mitantara izany fanoloana izany ny famerenana ara-tantara manaraka ny lalana avy amin’ny manga metilena ka hatramin’ny chloroquine, ary manangona ireo vinavina momba ny fomba fiasany izay mbola nahaliana ny mpikaroka taorian’ny fihenan’ny fampiasana ara-pitsaboana ny famerenana momba ny fanafody phenothiazinium miady amin’ny tazomoka.
Raha ny fomba fiasany no jerena, dia tsara kokoa ny mamaritra an’ilay loko ho akora mandray anjara amin’ny redox fa tsy ho akora manana kendrena tokana. Manakana ny glutathione reductase an’ilay katsentsitra ao anaty fantsona fanandramana izy. Sady mampivezivezy elektrôna koa izy amin’ny fomba mandany ny hery reduksiona ilain’ilay katsentsitra no miteraka fihenjanana oksidatif; nisy koa ny vinavina fa manelingelina ny fanesorana ny poizin’ny heme izy. Mbola tsy azo antoka hoe iza amin’ireo no manjaka ao anatin’ny marary. Tsy ny kendrena marina no vokany lehibe indrindra, fa ny fahasamihafan’ny asany arakaraka ny dingan’ilay katsentsitra: tena mavitrika amin’ny gametosita ny manga metilena, dia ilay dingana ara-pananahana tsy maintsy atelin’ny moka mba hitohizan’ny fifindrana. Manala ireo katsentsitra tsy ara-pananahana izay mampaharary ny marary ny fampiarahana artemisinin mahazatra, saingy mety hamela gametosita matotra. Ny fanafody mampihena ny fotoana itondrana gametosita na mahatonga azy ireo tsy ho afaka hamindra aretina dia mamely mivantana ny fifindrana.
Izay notsapain’ireo fitsapana maoderina
Vokatry ny fampiarahana fanafody avokoa ireo vokatra maoderina rehetra etsy ambany. Tafiditra ao anatin’ny valim-pikarohana ny fatra, ny fanafody ampiarahina, ny karazana katsentsitra, ary ny mari-pandrefesana farany.
| Fitsapana sy vondron’olona | Drafi-pitsaboana | Mari-pandrefesana farany sy vokatra | Fetra |
|---|---|---|---|
| Burkina Faso 2005, ankizy 226, 6 hatramin’ny 59 volana, tazomoka falciparum | Chloroquine miaraka amin’ny manga metilena 4 mg/kg/day mandritra ny 3 andro, raha ampitahaina amin’ny chloroquine irery | Valiny ara-pitsaboana sahaza tamin’ny andro faha-14: manodidina ny 56 raha oharina amin’ny 46 isan-jato; tsy nisy tombony mazava | Fatra ambany amin’ilay loko tao anatin’ny toe-javatra nisy fanoherana chloroquine; fitsapana tsy dia nahafahana nanombana drafi-pitsaboana maoderina |
| Zoungrana 2008, dingana 2, ankizy 180, 6 hatramin’ny 10 taona, tazomoka falciparum | Manga metilena miaraka amin’ny artesunate, miaraka amin’ny amodiaquine, na artesunate-amodiaquine mahazatra; loko 20 mg/kg/day mandritra ny 3 andro | Fahasitranana nahitsy tamin’ny andro faha-28: 62, 95, ary 82 isan-jato araka io filaharana io; haingana indrindra ny fanalana katsentsitra tamin’ny fampiarahana artesunate; samy nampihena ny fitondrana gametosita tamin’ny andro faha-3, faha-7, ary faha-14 ireo vondrona roa nahazo loko | Fantatra ny fitsaboana nomena ary vitsy ny olona tao amin’ny vondrona tsirairay; ny tahan’ny fahasitranana ambany tamin’ny fampiarahana artesunate dia mampiseho fa ny fanafody ampiarahina no mamaritra ny vokatra |
| Coulibaly 2015, dingana IIb, ankizy 193 tao amin’ny vondrona nanombanana ny fahombiazana, tazomoka falciparum | Artesunate-amodiaquine miaraka amin’ny loko 15 mg/kg/day mandritra ny 3 andro, raha ampitahaina amin’io fampiarahana io ihany tsy misy loko | Gametosita hita tamin’ny mikrôskôpy tamin’ny andro faha-7: 1.2 raha oharina amin’ny 8.9 isan-jato; somary haingana kokoa ny fanalana katsentsitra tsy ara-pananahana; nitovitovy ny fahasitranana nahitsy, manodidina ny 80 raha oharina amin’ny 85 isan-jato | Ny fihenan’ny fisian’ny gametosita, fa tsy ny fahasitranana, no tombony lehibe; betsaka kokoa ny fandoavana ary nihena vetivety kokoa ny hemôglôbinina tamin’ireo nahazo loko |
| Mali 2018, dingana 2, lahy 80 manana G6PD ara-dalàna, mitondra aretina falciparum misy gametosita nefa tsy misy soritr’aretina | Dihydroartemisinin-piperaquine miaraka amin’ny loko 15 mg/kg/day mandritra ny 3 andro, raha ampitahaina amin’ilay fanafody miady amin’ny tazomoka irery | Tamin’ireo mpandray anjara afaka nampifindra aretina tany am-piandohana, dia 100 isan-jato ny mediana tamin’ny fihenan’ny fahafahana mamindra amin’ny moka tamin’ny andro faha-2 rehefa nisy loko, raha saika tsy nisy fihenana rehefa tsy nisy loko; nitohy hatramin’ny andro faha-7 izany | Mpandray loko 11 afaka nampifindra aretina ihany no tao amin’ny fampitahana lehibe; lahy ihany, manana G6PD ara-dalàna ihany, mpitondra tsy misy soritr’aretina; mari-pandrefesana momba ny fifindrana, fa tsy fitsapana fahasitranana |
| Burkina Faso 2019, ankizy 100, tazomoka falciparum | Artesunate-amodiaquine miaraka amin’ny loko, raha ampitahaina amin’io fampiarahana io miaraka amin’ny primaquine fatra tokana | Fahasitranana nahitsy manodidina ny 96 isan-jato tao amin’ny vondrona roa; haingana kokoa ny fanalana katsentsitra tamin’ny andro faha-1 rehefa nisy loko; gametosita tamin’ny andro faha-2: 4 raha oharina amin’ny 31 isan-jato, na dia tamin’ny andro faha-2 vao nomena aza ny primaquine | Vitsy ny mpandray anjara ary fantatra ny fitsaboana nomena; mahatonga ny fampitahana gametosita tany am-piandohana tsy hitovy fepetra ny fotoana nanomezana fanafody; ny fiarovana amin’ny lafiny ra no tena nifantohana |
Misy fironana roa hita hatrany amin’ireo fanadihadiana ireo. Voalohany, tena manana asa amin’ny Plasmodium falciparum ilay loko, saingy miadana loatra ny fanalany katsentsitra rehefa ampiasaina irery ary mamela ny aretina hiverina noho ny katsentsitra mbola tavela; nanatsoaka hevitra ny fanadihadiana kely iray tamin’ny olon-dehibe fa tokony hampiarahina amin’ny fanafody miasa haingana izy. Faharoa, ny tombony fanampiny azo averina hita matetika indrindra rehefa ampiana amin’ny fampiarahana maoderina voafidy tsara izy dia amin’ireo mari-pandrefesana momba ny gametosita sy ny fifindrana, fa tsy amin’ny fitomboana lehibe amin’ny fahasitranana mahazatra. Ny fanadihadiana tany Mali nampisotro ra ny moka tamin’ny alalan’ny fonontselana mivantana no fampisehoana mazava indrindra an’io hevitra faharoa io, satria nihena be ny mety hahavoan’ny aretina ireo moka nisotro ny ran’ny mpandray anjara.
Zava-dehibe tahaka ny fetran’ny fampiarahana fanafody ny fetran’ny karazana katsentsitra. Saika ny porofo ara-pitsaboana maoderina maharesy lahatra rehetra dia mahakasika ny tazomoka falciparum. Ho an’ny tazomoka vivax, ny firaketana ara-pitsaboana dia fitiliana avy amin’ny lasa miaraka amin’ny fikarohana maoderina ao anaty fantsona fanandramana sy amin’ny fampisotroana ra ny moka. Tafiditra amin’izany ny faharefoan’ireo katsentsitra natokana tany Thailand sy Myanmar amin’ilay loko amin’ny fifantohana nanomolara ambany, ary ny fanakanana mahery ny fifindrana tamin’ny fanadihadiana fampisotroana ra ny moka tamin’ny 2024. Tsy misy amin’ireo manaporofo fahasitranana ara-pitsaboana amin’ny dingana ao anaty ra amin’ny vivax, ary tsy misy mahakasika ireo hipnozoita ao amin’ny aty izay mahatonga ny vivax hiverina, ka mitaky fanapahan-kevitra momba ny fitsaboana manokana ho an’io karazana io. Ny fanitarana vokatra momba ny fifindran’ny falciparum ho filazana mahakasika ny katsentsitra rehetra dia famerenana ny fahadisoana tranainy indrindra amin’ity literatiora ity. Izany indrindra no antony ametrahan’ny tahirin’ny fikarohana ny valin’ny fitsapana amin’ny olombelona sy ny valin’ny fanandramana amin’ny tsanganana misaraka.
Miankina amin’ny drafi-pitsaboana ny fiarovana
Misy loza telo tsy maintsy dinihina mazava, satria ireo no mamaritra izay tsy tokony hanandrana.
Miteraka loza mety haharava ny sela mena ny tsy fahampian’ny glucose-6-phosphate dehydrogenase. Ny fanadihadiana natambatra tamin’ny fikarohana efatra natao tamin’ny ankizy tany Burkina Faso, nahitana ankizy 1,005, dia nahita fihenan’ny hemôglôbinina somary lehibe kokoa tamin’ireo tena tsy ampy an’io anzima io rehefa nahazo ilay loko. Nisy tranga roa naharavana sela mena tamin’ny ankizy tsy ampy an’ilay anzima na heterozigôta izay notsaboina tamin’ilay loko. Mandrara ny fampiasana azy amin’ny olona tsy ampy G6PD ny toromarika amerikana ho an’ny manga metilena tsindrona, satria mety hisy faharavan’ny sela mena mafy. Tsy mitovy amin’ny fatra vonjy taitra ampidirina amin’ny lalan-dra ny drafi-pitsaboana tazomoka raisina am-bava, ka tsy azo avadika ara-kajy ho fetra fatra amin’ny tazomoka ilay toromarika. Mitovy anefa ny fironan’ny vokatra biolojika. Tsy maintsy misy fitiliana mialoha sy fanaraha-maso amin’izay fampiasana atao amim-pitandremana.
Tsy maintsy dinihina miaraka amin’izany koa ny fifandraisana amin’ny fanafody misy fiantraikany amin’ny serotonina. Manakana ny monoamine oxidase ny manga metilena rehefa miasa manerana ny vatana, ary mety hiteraka sendrôma serotonina rehefa ampiarahina amin’ny fanafody manakana manokana ny fandraisana indray ny serotonina, ny fanafody manakana ny fandraisana indray ny serotonina sy ny norepinephrine, ny fanafody manakana ny monoamine oxidase, ary opioida sy fanafody kohaka sasany. Efa nisy tranga nahafaty voatatitra. Hazavaina amin’ny antsipiriany ao amin’ny voka-dratsy, toe-javatra mandrara ny fampiasana, ary fiarovana ny fifandraisana amin’ny fanafody hafa, ny toe-javatra mandrara ny fampiasana, ary ny fanaraha-maso.
Sakana tsy dia misongadina kosa ny fahazakana azy. Efa andrasana ary tsy mampidi-doza ny pipy manga-maitso, saingy miharihary loatra ka efa nampihena ny faneken’ny olona hampiasa azy hatramin’ny taona 1890s. Miankina amin’ny fatra sy ny endriky ny fanafody ny fandoavana, ary nahatonga ny mpandray anjara hiala tamin’ny fitsapana natao tamin’ny ankizy. Tamin’ny fampitahana iray tatỳ aoriana, dia nahatratra 40 isan-jaton’ny mpandray loko izany, raha 14 isan-jato tamin’ireo nahazo primaquine. Ho an’ny ankizy mandoa ny fanafody noraisiny, dia eny an-taratasy ihany no misy ny fahombiazan’izany fanafody izany.
Nahoana no tsy manohana ny fitsaboan-tena ireo porofo ireo
Mitaky fanamarinana ny fisian’ny katsentsitra ny torolalana momba ny tazomoka ankehitriny. Mifidy fitsaboana araka ny karazana katsentsitra, ny hamafin’ny aretina, ny fanoherana fanafody arakaraka ny faritra, ny taona sy ny lanja, ny fitondrana vohoka, ary ny toetry ny G6PD izy ireo, ka ny fampiarahana artemisinin no fitsaboana mahazatra amin’ny aretina falciparum. Tsy misy ao amin’ny literatiora momba an’ilay loko afaka manolo io rafitra fandraisana fanapahan-kevitra io. Miadana loatra ny fampiasana azy irery, ny safidin’ny fanafody ampiarahina no mamaritra ny fahasitranana, mila fitsaboana misaraka ny hipnozoita vivax, mametra ny fampiasana azy ny toetry ny G6PD, ary miteraka fifandraisana mampidi-doza ny fanafody misy fiantraikany amin’ny serotonina raisina miaraka aminy. Ny fitsaboana diso dia mety hamela aretina falciparum hiverina noho ny katsentsitra mbola tavela, tsy hahatsikaritra ny fiverenan’ny vivax, hiteraka faharavan’ny sela mena, ary hampihatra tsindry fanafody malemy izay manamora ny fanoherana.
Tery kokoa noho izay tian’ny mpankafy azy na ny mpanilika azy ny famintinana marina. Manana asa farmakolojika tena misy amin’ny taonjato fahiraika amby roapolo ny loko iray avy amin’ny taonjato fahasivy ambin’ny folo. Ny anjara birikiny maoderina mazava indrindra dia ny fanakanana ny fifindran’ny falciparum rehefa ampiana amin’ny fampiarahana sahaza izy, eo ambany fanaraha-mason’ny fitsapana. Valim-pikarohana momba ny fanapahana ny fiparitahan’ny aretina amin’ireo vondron’olona nodinihina izany, fa tsy toromarika hitsaboana tena.