Məqalə
Metilen göyü və Axilles tendinopatiyası: 2026-cı il tədqiqatında nə sınaqdan keçirildi

Metilen göyü və tendinitlə bağlı axtarış nəticələri iki fərqli iddianı bir-birinə qarışdırır. Birincisi, metilen göyünün insanlarda vətər ağrısını yüngülləşdirməsidir. İkincisi isə metilen göyünün laboratoriya şəraitində hazırlanmış nümunədə vətərin biokimyasını dəyişdirməsidir. Axilles tendinopatiyasında metilen göyünə dair 2026-cı il tədqiqatında yalnız ikinci iddia sınaqdan keçirilib. Heç bir xəstə vətər ağrısına görə metilen göyü qəbul etməyib. Aşağıdakı bütün izahlar bu fərqə əsaslanır.
Faydalı sual daha konkretdir. Xəstə Axilles vətərində müəyyən metabolik pozuntu müşahidə olunub. Metilen göyü siçovullarda, təcrid edilmiş insan vətəri parçalarında və kultivasiya edilmiş vətər hüceyrələrində bu pozuntunun bir hissəsini düzəldib. Müdaxilələrdən birində o, toxumanı bərpa etmədən biokimyəvi göstəriciləri düzəldib. Məqalənin əsas məqamı məhz bu fərqli nəticədir.
Üç istiqamət, üç fərqli iddia
Tədqiqatın üç istiqaməti var. Hər istiqamət fərqli suala cavab verir, buna görə də nəticələr izah verilmədən bir istiqamətdən digərinə aid edilməməlidir.

İnsan toxuması üzrə istiqamət müşahidə xarakterlidir. Vətər nümunələri amputasiyalardan (müqayisə toxuması kimi istifadə olunub) və qopmuş Axilles vətərlərindən (xəstəliyin gec mərhələsinə aid toxuma kimi istifadə olunub) götürülüb. Tədqiqatçılar həmin nümunələrdə biokimyəvi və struktur göstəriciləri ölçüblər. Bu xəstələrə metilen göyü verilməyib.
İnsan toxumasından hazırlanmış ikinci modeldə müdaxilə aparılıb, lakin yenə də orqanizmdən kənarda. İnsan Axilles vətərinin kiçik parçaları laboratoriya qabında canlı saxlanılıb, oksidləşdirici ilə zədələnib, sonra metilen göyünə məruz qoyulub. Bu, insan toxumasının həmin şəraitdə cavab verib-vermədiyini yoxlayır. Maddənin orqanizmdə paylanmasını, xaric olunmasını, bütöv orqanizmin tənzimləyici proseslərini və ya ağrını yoxlamır. Bu səviyyədəki tədqiqatların ümumi problemi metilen göyü tədqiqatlarını necə oxumalı məqaləsində izah olunur.
Siçovullar üzrə istiqamət canlı heyvanın orqanizmində aparılan müdaxilə tədqiqatıdır. Axilles vətərinə vurulan kollagenaza matriksin pozulmasına səbəb olub, sonra metilen göyü verilib və yeriş, ağrı reaksiyaları, biokimyəvi göstəricilər və histologiya ölçülüb. Kollagenaza ilə yaradılan zədə qəfil kimyəvi zədələnmədir. İnsanlarda Axilles vətərinin xəstəliyi adətən yükün, yaşın, qan dövranının və əvvəlki zədələrin təsiri altında tədricən inkişaf edir. Buna görə də siçovul modeli pozulma və bərpa modelidir, həddindən artıq yüklənmə zədəsi olan kiçik insan modeli deyil.
Hüceyrələr üzrə istiqamət mexanizmi araşdırır. Siçovuldan alınmış ilkin tenositlər oksidləşdirici stress yaradan peroksid olan TBHP ilə zədələnib, sonra təxminən 1 micromolar konsentrasiyada metilen göyü ilə işlənib. Daha iki müdaxilə bu yolun ayrı-ayrı hissələrini təcrid edib: mitoxondrial I kompleksi bloklamaq üçün rotenon və AIF istehsalını azaltmaq üçün siRNA. Məqalənin maraqlı hissəsi məhz bu iki müdaxilədir.
Xəstə vətər necə görünürdü
Sağlam vətər əsasən dartılma yükünə uyğunlaşmış uzun, paralel dəstələr şəklində düzülmüş I tip kollagendən ibarətdir. Bu tədqiqatda xəstə vətərdə məlum dəyişikliklər müşahidə olunub. III tip kollagenin I tipə nisbəti artıb, liflər paralel düzülüşünü itirib, musinlə boyanma artıb, damarlar və yumrulaşmış hüceyrələr meydana çıxıb, Bonar qiymətləndirməsi 3–4 dərəcəyə çatıb. Apoptoz markerləri yüksəlib. Bu, struktur baxımından matriks degenerasiyasıdır: matriksin həll olması deyil, daha zəif lif tərkibinə doğru nizamsız yenidən qurulmasıdır.
Biokimyəvi göstəricilər də paralel dəyişib. Xəstə vətərdə NAD+ səviyyəsi, NAD+-ın NADH-a nisbəti və ümumi NAD ehtiyatı azalıb, NADH isə toplanıb. ATP azalıb. NAD+ sərfiyyatı və oksidləşdirici maddələrin yaranması ilə əlaqəli iki sistem — PARP və NOX4 — artıb. Təkhüceyrəli RNT məlumatları da eyni istiqaməti göstərib: xəstə toxumada parçalanma, iltihab və oksidləşdirici stress proqramları, sağlam vətərdə isə elektron ötürülməsi, ATP metabolizmi və oksidləşdirici fosforlaşma proqramları daha çox təmsil olunub.
NAD+ və NADH-ı eyni daşıyıcının iki vəziyyəti kimi düşünün. NAD+ metabolik reaksiyalarda elektronları qəbul edir və NADH-a çevrilir. Sonra mitoxondrilər I kompleksdə NADH-ı yenidən NAD+-a oksidləşdirir və ayrılan enerjidən ATP sintezini təmin edən proton qradiyentini yaratmaq üçün istifadə edir. Nisbət vacibdir, çünki hərəkət hər iki istiqamətdə davam etməlidir. Aşağı nisbət və azalmış ümumi ehtiyat daşıyıcıların həm sayının azaldığını, həm də yüklü vəziyyətdə ilişib qaldığını bildirir.
Bu izahın mərkəzində I kompleks dayanır. Onun biogenezi və yığılmasının iki markeri — AIF və NDUFB8 — xəstə insan vətərində daha aşağı olub və I kompleksin birbaşa aktivliyi (NADH ferrisianid reduktaza kimi ölçülüb) azalıb. Eyni mənzərə siçovul modelində də müşahidə olunub. Bu, I kompleksin zəifliyini oksidləşmə-reduksiya balansının pozulması, reaktiv oksigen növlərinin (ROS) artıqlığı, aşağı ATP və anormal matriks arasında mümkün əlaqələndirici amilə çevirir. Elektron daşınması ilə enerji təminatı arasındakı əlaqə mitoxondrial elektron daşınması, ATP və enerji metabolizmi, oksidləşdirici stress və ROS-a nəzarət mövzusunun bir hissəsidir.
AIF izah tələb edir, çünki adı yanlış təsəvvür yaradır. Apoptozu induksiya edən faktor sanki yalnız hüceyrə ölümündə iştirak edən zülal kimi səslənir. Sağlam mitoxondrilərin daxilində o, I kompleksin yığılmasını və oksidləşdirici fosforlaşmanı dəstəkləyir. Ağır zədələnmə zamanı mitoxondriləri tərk edib hüceyrə ölümündə iştirak edə bilər. Hansı rolun üstün olmasını onun yerləşdiyi yer müəyyən edir.
Metilen göyü nəyi dəyişdirdi
Siçovullarda kollagenaza modelində metilen göyü NAD+ ilə NADH arasındakı balansı və ümumi NAD göstəricilərini nəzarət dəyərlərinə yaxınlaşdırıb, ATP-ni artırıb və ROS-u azaldıb. JC-1 ilə boyanma mitoxondrial membran potensialının bərpa olunduğunu göstərib. Histoloji mənzərə yaxşılaşıb: liflərin nizamsızlığı və boyanma ilə aşkarlanan musin azalıb, I tip kollagen siqnalı artıb, III tip siqnal azalıb, PARP və NOX4 siqnalları zəifləyib, apoptotik hüceyrələrin sayı azalıb. Ayaq izlərinə əsaslanan yeriş göstəriciləri (tam addım və addım uzunluğu) normal dəyərlərə yaxınlaşıb.
İnsan eksplantları laboratoriya qabında oxşar reaksiya göstərib. Oksidləşdirici ilə zədələnmədən sonra metilen göyü NAD+ göstəricilərini və ATP-ni artırıb, histoloji qiymətləndirməni yaxşılaşdırıb, kollagen boyanmasında üstünlüyü yenidən I tipə doğru yönəldib, PARP və NOX4-ü azaldıb, AIF və NDUFB8-i artırıb. Kultivasiya edilmiş siçovul tenositlərində də eyni mənzərə müşahidə olunub: oksidləşdirici ilə zədələnmədən sonra daha yaxşı canlılıq, NAD+ və ATP göstəricilərinin bərpası, daha az ROS, daha yaxşı membran potensialı, daha az apoptoz və III tipin I tipə nisbətinin azalması.
Bunların heç biri insanlarda tendinopatiya üçün metilen göyünün klinik nəticəsi deyil. Bu, üç fərqli modeldə ardıcıl müşahidə olunan toxuma və hüceyrə reaksiyasıdır: oksidləşmə-reduksiya və enerji göstəricilərinin, eləcə də matriks markerlərinin yaxşılaşması. Müxtəlif modellərdə nəticələrin uyğunluğu mexanizmə dair dəlilləri gücləndirir. Lakin xəstələr üçün dozanı, tətbiq yolunu və ya ağrının yüngülləşməsini müəyyən etmir.
Bərpa harada dayandı
Rotenon və AIF ifadəsinin azaldılması ilə aparılan təcrübələr bu mexanizmin təklif olunan komponentlərdən asılı olub-olmadığını yoxlayır. Onlar əks nəticələr verir və bu ziddiyyət məqalənin ən çox məlumat verən hissəsidir.
Rotenon I kompleksin seçici inhibitorudur. I kompleks farmakoloji yolla bloklandıqda metilen göyü yenə də NAD+ göstəricilərini və ATP ilə əlaqəli ölçmələri qoruyub, lakin ROS toplanmasını azaltmayıb, kollagen və I kompleks markerlərini bərpa etməyib, hüceyrə canlılığını qoruya bilməyib. Mitoxondrial depolyarizasiya davam edib. Başqa sözlə, biokimyəvi göstərici dəyişib, toxuma üzrə son nəticələr isə dəyişməyib. NAD+ nisbətinin bərpasını vətərin bərpası ilə eyniləşdirən oxucu bu şəraitdəki nəticəni yanlış şərh etmiş olar.
AIF ifadəsinin azaldılması əks mənzərə yaradıb. AIF istehsalının azaldılması özlüyündə I kompleksin funksiyasını, NAD+ göstəricilərini və ATP-ni pozub, PARP, NOX4 və ROS-u artırıb, mitoxondrilərdə depolyarizasiyaya və matriks degenerasiyasının artmasına səbəb olub. Burada metilen göyü bütün istiqamətlərdə bərpa təmin edib: NAD+ balansı, oksidləşdirici stress, membran potensialı, NDUFB8 ifadəsi və I ilə III tip kollagen markerləri. AIF ifadəsinin azaldıldığı şəraitdə hətta qalıq AIF siqnalını da artırıb; bu, AIF-dən asılı mitoxondrial bərpanın və I kompleks biogenezinin dəstəklənməsi ilə uyğun gəlir.
Bu iki nəticə yanaşı nəzərdən keçirildikdə asanlıqla bir-birinə qarışdırılan iki fikri ayırır. I kompleks bloklandıqda belə NAD+ göstəriciləri qismən dəstəklənə bilər, lakin bu dəstək təkbaşına həmin modeldə oksidləşdirici yükü və ya matriks strukturunu düzəltmir. Pozuntu yolun daha əvvəlki mərhələsində, AIF səviyyəsində olduqda və I kompleksin mexanizmi mövcud olsa da yetərincə formalaşmadıqda, metilen göyünün dəstəyi daha geniş bərpa ilə üst-üstə düşür. Beləliklə, bir biokimyəvi göstərici I kompleksdən asılı olmasa da, bu yolun toxuma səviyyəsində bərpa təmin etməsi I kompleksdən asılıdır.
Məqalənin ümumi NAD ehtiyatını diqqətlə təqdim etməsinin səbəbi də budur. Bəzi hüceyrə təcrübələrində metilen göyü ümumi ehtiyatı çox dəyişdirmədən NAD+-ın NADH-a nisbətini və ATP-ni bərpa edib. Nisbət və ehtiyat fərqli kəmiyyətlərdir. Eyni ehtiyat daxilində daha yaxşı nisbət yeni daşıyıcı molekulların yaranması deyil, iki vəziyyət arasında yenidən paylanma deməkdir.
Nələr sınaqdan keçirilməyib
İstənilən xülasədə dörd məhdudiyyət saxlanılmalıdır.
Birincisi, heç bir insan vətər simptomlarına görə metilen göyü qəbul etməyib. Buradakı insan məlumatları əməliyyat zamanı götürülmüş toxumanın və oksidləşdirici ilə zədələnmiş eksplantların biokimyəvi və histoloji göstəricilərindən ibarətdir. İnsanlarda ağrı, vətərin qopma riski, fəaliyyətə qayıdış və arzuolunmaz təsirlər yoxlanılmayıb.
İkincisi, heyvan və hüceyrə zədələri nəzarət olunan zədələyici təsirlərdir. Kollagenaza inyeksiyası və TBHP təsiri matriksin pozulmasını və oksidləşdirici stressi məqsədli şəkildə təcrid edir. Bu modellərdə tədrici yüklənmə tarixçəsi, qan dövranı, immun şərait, sinir təchizatı və real Axilles xəstəliyinin qarışıq səbəbləri nəzərə alınmır.
Üçüncüsü, konsentrasiyaları sadəcə müqayisə etməklə klinik tətbiqə köçürmək olmaz. Hüceyrə təcrübələri 50 micromolar TBHP-yə qarşı təxminən 1 micromolar metilen göyü üzərində qurulub; rotenon istifadə edilən hallarda onun konsentrasiyası 5 micromolar olub. Laboratoriya qabındakı konsentrasiyalar ağızdan qəbul edilən dozalar deyil və məqalə insan vətəri üçün dozalanma iddiası irəli sürmür.
Dördüncüsü, metilen göyü oksidləşmə-reduksiya baxımından aktivdir və digər elmi mənbələrdə onun öz doza–cavab əlaqəsi təsvir olunur. Bu tədqiqat vətər modellərində mitoxondrial və NAD+ mexanizmini dəstəkləyir. Evdə tətbiq protokolu təqdim etmir; vətər ağrısı üçün qiymətləndirilmiş yanaşmalar (yükün idarə olunması, reabilitasiya, klinik mütəxəssisin rəhbərliyi ilə yardım) mövcuddur, lakin məqalədə bunlarla müqayisə aparılmır.
Buna görə də əsaslandırılmış xülasə şərtlidir. Axilles tendinopatiyası NAD+ balansının pozulması və I kompleksin zəifliyi ilə müşayiət olunduqda metilen göyü siçovul vətərində, insan vətəri eksplantlarında və kultivasiya edilmiş tenositlərdə oksidləşmə-reduksiya və enerji göstəricilərini bərpa edib, matriks markerlərini yaxşılaşdırıb. I kompleks birbaşa bloklandıqda biokimyəvi göstəricilər yaxşılaşıb, lakin toxuma bərpa olunmayıb. AIF azaldıldıqda daha geniş bərpa yenidən müşahidə edilib. Bu mənzərə NAD+ metabolizmini, AIF-i və I kompleksi hədəfləməyi tədqiqat strategiyası kimi dəstəkləyir. Metilen göyünün insanlarda ağrılı Axilles vətərlərini müalicə etdiyini göstərmir.