Maqola
Pilonidal sinus jarrohligida metilen ko‘ki: yo‘llarni aniqlash va qaytalanishga oid dalillar

Pilonidal sinus — dum suyagi yaqinida teri ostida joylashgan yo‘l bo‘lib, ko‘pincha operatsiya vaqtida ko‘rish qiyin bo‘lgan yon tarmoqlarga ega. Zararlangan to‘qima qolib ketsa, operatsiya muvaffaqiyatsiz bo‘ladi, shu sababli jarrohlar kesishdan oldin har bir tarmoqni topishning ishonchli usulini izlaydi. Sinus teshigiga metilen ko‘kini yuborish yo‘llar tizimini ko‘k rangga bo‘yaydi va jarrohga ko‘z bilan ko‘rinadigan xarita beradi.
Bu xarita ko‘rishga yordam beruvchi vosita, davolash usuli emas. Bu farq muhim, chunki pilonidal jarrohlikda metilen ko‘kiga oid adabiyotlarda ikki xil savol aralashtiriladi. Birinchisi — bo‘yoq barcha zararlangan to‘qimalarni aniq belgilaydimi? Ikkinchisi — operatsiyasida bo‘yoq ishlatilgan bemorlarda yillar o‘tib qaytalanish kamroq uchraydimi? Bo‘yoq mikroskop ostidagi birinchi tekshiruvdan o‘ta olmasligi, ammo klinikada yaxshiroq natijalar bilan bog‘liq bo‘lishi yoki buning aksi kuzatilishi mumkin. Bu mavzuda eng ko‘p tilga olinadigan ikki nashr etilgan tadqiqot turli tadqiqot tuzilmalari va turli kuzatuv muddatlari bilan ushbu savollarning faqat bittasiga javob beradi.
Jarroh nimani ko‘rishga harakat qiladi
Bo‘yoqni yashirin tuzilmani belgilovchi vosita deb tasavvur qiling. Jarroh ko‘k suyuqlikni teridagi teshik orqali yuboradi, uning tutash yo‘llar bo‘ylab tarqalishini kutadi, so‘ng bo‘yalgan to‘qimani kesib olib tashlaydi. Bo‘yoq yetib bormagan joylar yoki bo‘yoq yuborilgan yo‘l bilan umuman tutashmagan zararlangan to‘qimalar bo‘yalmay qoladi va ko‘zdan qochishi mumkin.
Demak, uch xil muammo bir-biridan mustaqil ravishda yuz berishi mumkin. Bo‘yoq har bir tarmoqni to‘ldirmasligi mumkin. Jarroh bo‘yalgan to‘qimaning hammasini olib tashlamasligi mumkin. Bo‘yalgan chegaradan tashqaridagi to‘qimada esa mikroskopik kasallik belgilari saqlanib qolishi mumkin. Quyidagi tadqiqotlar bu zanjirning turli qismlarini alohida o‘rganadi, shu sababli ularning natijalarini birlashtirib, o‘rtacha qiymat chiqarib bo‘lmaydi.
Operatsiya usullarini taqqoslayotgan o‘quvchilar uchun metilen ko‘kining jarrohlikdagi qo‘llanishlari haqida umumiy sharh, shuningdek, bo‘yoq bilan bo‘yash to‘qimani davolashdan qanday farq qilishi hamda qaytalanish qanday ta’riflanishi va o‘lchanishi haqidagi alohida tushuntirishlar ham foydali bo‘lishi mumkin.
Uzoq muddatli qaytalanish: kuzatuv kohortasi
Qaytalanishga oid dalillar Doll va hamkasblari International Journal of Colorectal Disease jurnalida e’lon qilgan retrospektiv kohorta tadqiqotidan olingan. Maqola sarlavhasi asosiy natijani bevosita bayon qiladi va undagi o‘tkir pilonidal kasallikda metilen ko‘kini qo‘llashdan keyingi uzoq muddatli kuzatuv aksariyat jarrohlik tadqiqotlaridagidan ancha uzoq davom etgan.
Tadqiqotchilar 1980 va 1996 yillar oralig‘ida Germaniyadagi uchta harbiy shifoxonada pilonidal kasallik tufayli birinchi marta operatsiya qilingan 1,960 bemorni aniqlagan, so‘ng batafsil telefon orqali kuzatuv uchun ulardan 247 nafarini tanlagan. Kuzatuvning o‘rtacha davomiyligi taxminan 15 yil, oraliq esa qariyb 9 dan 25 yilgacha bo‘lgan. Ishtirokchilarning aksariyati yosh harbiy erkaklar edi. Jarrohlik usullari turlicha bo‘lgan: taxminan uchdan ikki qismida to‘qima kesib olib tashlanib, yara ochiq holda bitishga qoldirilgan, to‘rtdan birida kesib olib tashlashdan keyin yara o‘rta chiziq bo‘ylab birlamchi yopilgan, qolganlarida marsupializatsiya bajarilgan.
Guruhlash oddiy edi: 197 bemorga operatsiya boshida yo‘llar tizimini belgilash uchun metilen ko‘ki yuborilgan, 50 bemorga esa yuborilmagan. Bo‘yoq bir marta ehtiyotkorlik bilan yuborilgani aytilgan, ammo konsentratsiya yoki hajm ko‘rsatilmagan. Uni qo‘llash tasodifiy taqsimlanmagan. Jarrohlar bo‘yoqni o‘tkir abssesslarga qaraganda surunkali, oqmalar hosil qiluvchi kasallikda ancha ko‘proq, shuningdek, sinus teshiklari ko‘proq bo‘lganida tez-tez tanlagan. Shu sababli ikki guruh boshidanoq bir-biridan farq qilgan.
Qaytalanish oldindan belgilangan telefon so‘rovnomasi orqali baholangan. Bemor faqat dastlabki bitishdan keyin, keyinchalik dum suyagi shikastlanmagan bo‘lsa hamda bitta qat’iy mezon (shifokor tashxisi, qayta kesib ochish yoki kesib olib tashlash, yangi sinus, teshikdagi tuk, yiringli ajralma) yoki ikkita yumshoq mezon (qizarish, shish, og‘riq, ajralma) mavjud bo‘lsa, qaytalanish holati sifatida hisoblangan.
Butun davr bo‘yicha tuzatish kiritilmagan qaytalanish bo‘yoq ishlatilgan 197 bemorning 32 nafarida (16 foiz), bo‘yoq ishlatilmagan 50 bemorning esa 15 nafarida (30 foiz) kuzatilgan. Kuzatuv muddatlaridagi farqlarni hisobga oluvchi 20 yillik Kaplan-Meier baholari bo‘yoq bilan taxminan 20 foiz, bo‘yoqsiz esa 38 foiz bo‘lgan; log-rank testining p qiymati 0.018 edi. Ko‘p o‘zgaruvchili Cox modelida mualliflar bo‘yoq qo‘llanishi uchun imkoniyatlar nisbatiga o‘xshash 0.45 nisbatni bildirgan. Qaytalanishlarning aksariyati besh yil ichida yuzaga kelgan, ammo ayrimlari operatsiyadan hatto 17 yil o‘tib paydo bo‘lgan. Shu sababli metilen ko‘ki va pilonidal kasallik qaytalanishi haqidagi da’volar uchun uzoq kuzatuv muhim.
Kichik guruhlardagi natijalarni ehtiyotkorlik bilan talqin qilish kerak. Abssess hosil qiluvchi o‘tkir kasallikda 20 yillik baholar bo‘yoq bilan taxminan 19 foiz, bo‘yoqsiz esa 43 foiz bo‘lgan, ammo atigi 79 bemor bo‘lgani sababli farq statistik ahamiyatga yetmagan (p = 0.078). Surunkali kasallikda baholar taxminan 19 foiz va 24 foiz bo‘lgan (p = 0.35), ya’ni amalda farq ko‘rsatib berilmagan. Demak, umumiy bog‘liqlik asosan mustaqil xulosa uchun juda kichik bo‘lgan guruh hisobiga yuzaga kelgan; bunda davolash tasodifiy taqsimlanmagan va nazorat guruhida atigi 50 bemor bo‘lgan.
Bu tadqiqot nimalarni ko‘rsatmagani ham birdek muhim. Unda yo‘llarni aniqlashning aniqligi o‘lchanmagan, bo‘yoqli va bo‘yoqsiz operatsiyalar o‘rtasida gistologiya taqqoslanmagan, yara asoratlari yoki bitish vaqti bo‘yicha bo‘yoqli va bo‘yoqsiz holatlarning foydalanishga yaroqli taqqoslanishi berilmagan. Bu bitta tarixiy kohortada bo‘yoq qo‘llanishi bilan uzoq muddatli qaytalanishning kamligi o‘rtasidagi bog‘liqlikka dalil, ammo bunga bo‘yoq sabab bo‘lganining isboti emas. Qo‘llashga ko‘rsatmalar bilan bog‘liq chalkashtiruvchi omillar, davr ta’siri va turli usullarning aralash qo‘llanishi masalalari ochiq qolmoqda.
Bo‘yoq aslida nimani bo‘yaydi: juft namunalar tadqiqoti
Ikkinchi tadqiqot yo‘llarni aniqlash masalasini bevosita o‘rganadi, ammo uning tuzilmasini noto‘g‘ri tushunish oson. Idiz va hamkasblari o‘zlari prospektiv randomizatsiyalangan sinov deb atagan tadqiqotni e’lon qilgan va metilen ko‘ki yordamida pilonidal to‘qimani kesib olib tashlashga oid juft gistopatologik tadqiqot hanuz ba’zan randomizatsiyalangan dalil sifatida keltiriladi. Shu tadqiqotning sinovlar reyestridagi yozuvida taqsimlashsiz va niqoblashsiz bitta guruh ko‘rsatilgan. Shuning uchun to‘g‘ri tasnif — bo‘yoqni bo‘yoqsiz usul bilan randomizatsiyalangan taqqoslash emas, balki har bir bemordan juft namunalar olingan prospektiv bir guruhli tadqiqotdir.
Asoratsiz birlamchi kasalligi bo‘lgan 33 bemor qatnashgan. O‘tkir yallig‘lanish, abssess va qaytalangan kasallik istisno qilingan, shu sababli bu guruh Doll tadqiqotida eng katta ta’sir taxmin qilingan o‘tkir kasallik guruhining deyarli aksi edi. Har bir bemorning har bir sinus teshigi orqali kamida 4 mL metilen ko‘ki yo‘ldan bo‘yoq sizib chiqishiga yetarli bosim ostida yuborilgan. Keyin jarroh barcha ko‘k to‘qimani sinus teshigi bilan birga bitta namuna sifatida kesib olgan (1-guruh), qolgan bo‘shliqni tekshirgan va makroskopik jihatdan shubhali ko‘ringan bo‘yalmagan granulyatsion to‘qimalarni ikkinchi namuna sifatida alohida kesib olgan (2-guruh).
Namunalarning guruhga mansubligini bilmagan patolog ikkala namunada beshta mikroskopik belgini baholagan: kattalashgan tuk follikulalari, tarqalgan keratin plastinkalari, yallig‘lanish infiltratsiyasi, tuk o‘zaklari va fibroz.
Bo‘yoq eng kuchli zararlangan qismlarda to‘plangan, ammo zararlanish chegarasini to‘liq belgilamagan. Bo‘yalmagan ikkinchi namunada ham o‘zgarishlar ko‘p uchragan: 33 namunadan 31 tasida kattalashgan follikulalar, 33 tadan 29 tasida keratin plastinkalari, 33 tadan 30 tasida yallig‘lanish bo‘lgan. Tuk o‘zaklari eng aniq farqlovchi belgi edi: ular bo‘yalgan 33 namunadan 29 tasida, ammo bo‘yalmagan 33 namunadan faqat 5 tasida topilgan. Har bir belgi bo‘yicha o‘rtacha ifodalanish ballari bo‘yalgan to‘qimada yuqoriroq bo‘lgan. Sodda qilib aytganda, ko‘k chegara kasallikning markazini belgilagan, ammo gistologik jihatdan o‘zgargan barcha to‘qimalarni qamrab olmagan.
Hatto shu xulosani ham ikki cheklov bilan talqin qilish kerak. Ikkinchi namuna barcha bo‘yalmagan to‘qimalardan tizimli ravishda olinmagan. U faqat jarroh shubhali granulyatsion to‘qimani ko‘rib, qayta kesib olishga qaror qilganida olingan. Shu sababli namuna asosan eng yomon ko‘ringan bo‘yalmagan joylardan olingan va bo‘yoq bilan yo‘llarni aniqlashning haqiqiy sezgirligini yoki soxta manfiy natijalar ulushini hisoblashga imkon bermaydi. Bundan tashqari, tadqiqotda hech qanday klinik natija berilmagan: qaytalanish, infeksiya yoki yara chetlarining ajralishi ko‘rsatkichlari ham, bitish vaqti ham yo‘q. Ko‘k chegaradan tashqaridagi mikroskopik o‘zgarish — bilvosita ko‘rsatkich, bu bemorlarda kasallik qaytalangan bo‘lishining isboti emas.
Ikki tadqiqotni yonma-yon taqqoslash
| Doll va boshq., 2008 | Idiz va boshq., 2014 | |
|---|---|---|
| Tadqiqot tuzilmasi | Retrospektiv kuzatuv kohortasi, bo‘yoqli va bo‘yoqsiz usullar randomizatsiyasiz taqqoslangan | Prospektiv bir guruhli tadqiqot, har bir bemordan juft namunalar olingan |
| Bemorlar | 247, o‘tkir va surunkali holatlar aralash, harbiy shifoxonalar | 33, faqat asoratsiz birlamchi kasallik |
| Bo‘yoq qo‘llash tartibi | Bir marta yuborilgan, doza ko‘rsatilmagan | Har bir teshikka kamida 4 mL, konsentratsiya ko‘rsatilmagan |
| Asosiy natija ko‘rsatkichi | So‘rovnoma orqali qaytalanish, o‘rtacha 15 yil | Bo‘yoq chegarasidan tashqarida qolgan mikroskopik kasallik belgilari, klinik kuzatuv yo‘q |
| Yara bilan bog‘liq natijalar | Bo‘yoqli va bo‘yoqsiz usullarning foydalanishga yaroqli taqqoslanishi yo‘q | Hech biri berilmagan |
| Asosiy natija | 20 yillik qaytalanish bo‘yoq bilan taxminan 20%, bo‘yoqsiz 38% | Bo‘yalmagan to‘qimada ham o‘zgarishlar saqlangan, ammo kamroq ifodalangan |
Bu qatorlardan yagona hukm chiqarib bo‘lmaydi. Kohorta tadqiqoti yo‘llarni aniqlashning aniqligini tekshirmasdan, o‘nlab yillar davomida klinik natijani o‘lchaydi. Juft namunalar tadqiqoti esa hech qanday klinik natijani o‘lchamasdan, yo‘llarni aniqlashning to‘liqligini mikroskop ostida tekshiradi. Ularning hech biri bo‘yoq yordamida va bo‘yoqsiz bajarilgan jarrohlikni qaytalanish hamda yara natija ko‘rsatkichlari bilan birga randomizatsiyalangan tarzda taqqoslamaydi. Bu ikki dalil manbasi orasida bunday sinov yo‘q.
Shu bois pilonidal sinus uchun metilen ko‘kini qo‘llash variantlarini jarroh bilan muhokama qilayotgan har bir kishi uchun uchta xolis fikr qoladi. Birinchidan, uzoq davom etgan, ammo randomizatsiyalanmagan bitta tadqiqot bo‘yoq qo‘llanishini qaytalanishning kamligi bilan bog‘laydi; bu bog‘liqlik asosan o‘tkir holatlarda kuzatilgan va noaniqligi katta. Ikkinchidan, bitta kichik mexanistik tadqiqot bo‘yoq bilan bo‘yash kasallikning gistologik tarqalishini yetarlicha aks ettirmasligini ko‘rsatadi, ammo qo‘shimcha mikroskopik topilmalar qaytalanishga sabab bo‘lishini ko‘rsatmaydi. Uchinchidan, hech bir tadqiqot bo‘yoq yordamida bajariladigan jarrohlikda yara infeksiyasi, bitish tezligi yoki asoratlar chastotasi haqidagi da’volarni qo‘llab-quvvatlamaydi, chunki ularning hech biri bunday taqqoslashlarni o‘lchamagan.
Shuning uchun maslahat paytida beriladigan amaliy savol aniq bo‘lishi kerak: rejalashtirilgan usulni (ochiq holda bitish, yopish yoki laxtak qo‘llash) hisobga olganda, jarroh yo‘llarni topish uchun bo‘yoqdan foydalanadimi va bo‘shliq chetidagi shubhali bo‘yalmagan to‘qima bilan nima qiladi? Dalillar bo‘yoqning qaytalanish bilan ehtimoliy, ammo isbotlanmagan bog‘liqligini va anatomik belgilovchi sifatidagi hujjatlashtirilgan cheklovini ko‘rsatadi. Bundan tashqaridagi barcha xulosalar ekstrapolyatsiyadir.