مېتىلېن كۆكى راك پەيدا قىلامدۇ؟ زەھەرلىكشۇناسلىق دەلىللىرى

مېتىلېن كۆكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ھايۋان تەجرىبىلىرىدە ئۆسمىگە دائىر سىگناللارنى، شۇنداقلا گېن ماتېرىيالىغا زىيان يەتكۈزۈشنى تەكشۈرىدىغان بىر قانچە تەجرىبىخانا سىنىقىدا مۇسبەت نەتىجىلەرنى پەيدا قىلغان. بۇ بايقاشلارغا دىققەت قىلىش كېرەك. ئەمما ئۇلار مەلۇم بىر ئۇچراشتىن كېيىن ئادەمنىڭ راكقا گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقىنى بېكىتمەيدۇ.

2016-يىلى ئېلان قىلىنغان IARC باھالاش نەتىجىسى مېتىلېن كۆكىنى 3-گۇرۇپپىغا كىرگۈزگەن، يەنى ئۇنىڭ ئىنسانلاردىكى راك پەيدا قىلىش خۇسۇسىيىتىنى تۈرگە ئايرىش مۇمكىن بولمىغان. خىزمەت گۇرۇپپىسىدا ئىنسانلاردىكى راكقا دائىر سانلىق مەلۇمات يوق بولۇپ، ھايۋانلارغا دائىر دەلىللەرنى چەكلىك دەپ باھالىغان. 3-گۇرۇپپا زىيانسىزلىقى ئىسپاتلاندى دېگەنلىك ئەمەس. ئوخشاشلا، ھايۋانلاردا بايقالغان نەتىجە ئىنسانلاردىكى ھەرقانداق ئۇچراشنى راكنىڭ ئىسپاتلانغان سەۋەبىگە ئايلاندۇرمايدۇ.

ئايرىم جاۋاب بېرىش كېرەك بولغان ئۈچ سوئال

راك پەيدا قىلىش خۇسۇسىيىتى ئۆسمىلەرنىڭ شەكىللىنىشىگە مۇناسىۋەتلىك. ئۇزۇن مۇددەتلىك ھايۋان تەتقىقاتى بەلگىلەنگەن ئۇچراش شارائىتىدىن كېيىنكى ئۆسمە ئەندىزىلىرىنى بايقىيالايدۇ. گېن زەھەرلىلىكى گېن ماتېرىيالىغا بولغان زىيان ياكى مۇناسىۋەتلىك ھۈجەيرە ھادىسىلىرىگە مۇناسىۋەتلىك. مۇسبەت مۇتاتسىيە سىنىقى ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى بىلەن تەمىنلەيدۇ، ئەمما ئۇ ئىنسانلاردىكى راك سانىنى بىۋاسىتە ھېسابلىمايدۇ. ئىنسان خەتىرى ئەمەلىي ئۇچراش شارائىتىدا زىيان يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىغا مۇناسىۋەتلىك.

بۇ سوئاللار ئوخشىمىغان ئۆلچەشلەرنى تەلەپ قىلىدۇ. باكتېرىيەدىكى مۇتانتلارنى ساناش، چاشقاننىڭ قان ھۈجەيرىلىرىنى تەكشۈرۈش ۋە جەسەت تەكشۈرۈشتە ئۆسمىلەرگە دىئاگنوز قويۇش بىر-بىرىنىڭ ئورنىنى باسالايدىغان ئاخىرقى كۆرسەتكۈچلەر ئەمەس. شۇنداقلا، بىر ماددىنىڭ راك ھۈجەيرىلىرىگە زىيان يەتكۈزىدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن داۋالاش تەجرىبىسىمۇ تەكرار ئۇچراشنىڭ ساغلام توقۇلمىلاردا ئۆسمىنى باشلىتالايدىغان-باشلىتالمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ. راك تەتقىقاتىدىكى مېتىلېن كۆكى ھەققىدىكى ئايرىم مۇلاھىزە داۋالاشقا دائىر دەۋالارنى چۈشەندۈرىدۇ.

تەتقىقات سېلىشتۇرمىسى: ئەمەلىي ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇچراشلار

ئاساسلىق تەجرىبىدە مېتىلېن كۆكى trihydrate ئىشلىتىلگەن بولۇپ، ئۇ 0.5% سۇلۇق methylcellulose ئىچىدە ئېغىز ئارقىلىق گاۋاژ ئۇسۇلىدا، يەنى نەيچە ئارقىلىق ئاشقازانغا ئۆلچەپ كىرگۈزۈش شەكلىدە بېرىلگەن. ھەر بىر ئۇزۇن مۇددەتلىك تەتقىقات مىقدار گۇرۇپپىسىدا ھەر بىر تۈردىن 50 ئەركەك ۋە 50 چىشى ھايۋان بار ئىدى. Auerbach ۋە خىزمەتداشلىرىنىڭ تەتقىقات دوكلاتى غا ئاساسەن، ماددا ئىككى يىل بويىچە ھەپتىدە بەش كۈن بېرىلگەن.

جەدۋەلدە NTP نىڭ تۈرگە خاس خۇلاسىلىرى ئەينەن ساقلانغان. مىقدارلار دورا بېرىلگەن كۈنلەردە سىنالغان ماددىنىڭ ھەر كىلوگرام ھايۋان بەدەن ئېغىرلىقىغا توغرا كېلىدىغان مىللىگرام مىقدارى بولۇپ، ئىنسانلارغا بېرىلىدىغان تەۋسىيە ئەمەس. نۆل مىقدارلىق ھايۋانلارغا توشۇغۇچى ماددا بېرىلگەن.

مودېل	مىقدار گۇرۇپپىلىرى، mg/kg	كىرگۈزۈش يولى ۋە مۇددەت	NTP خۇلاسىسى ۋە مۇناسىۋەتلىك بايقاش
ئەركەك F344/N چاشقانلار	0, 5, 25, 50	ئېغىز ئارقىلىق گاۋاژ؛ ھەپتىدە بەش كۈن؛ ئىككى يىل	بەزى دەلىللەر: ئاشقازان ئاستى بېزى ئارالچە ھۈجەيرە ئادېنومىلىرى ۋە ئادېنوما/كارسىنوما بىرلەشتۈرۈلگەن كۆرسەتكۈچى كۆپەيگەن.
چىشى F344/N چاشقانلار	0, 5, 25, 50	ئوخشاش جەدۋەل	بۇ شارائىتتا راك پەيدا قىلىش پائالىيىتىگە دائىر دەلىل يوق.
ئەركەك B6C3F1 چاشقانلار	0, 2.5, 12.5, 25	ئېغىز ئارقىلىق گاۋاژ؛ ھەپتىدە بەش كۈن؛ ئىككى يىل	بەزى دەلىللەر: كىچىك ئۈچەي كارسىنومىسى ۋە ئادېنوما/كارسىنوما بىرلەشتۈرۈلگەن كۆرسەتكۈچى كۆپەيگەن. يامان سۈپەتلىك لىمفومامۇ مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن.
چىشى B6C3F1 چاشقانلار	0, 2.5, 12.5, 25	ئوخشاش جەدۋەل	ئېنىقسىز دەلىل: يامان سۈپەتلىك لىمفومىدا چەكلىك ئۆرلەش.

«بەزى دەلىللەر» NTP نىڭ مۇسبەت تەجرىبە نەتىجىسىنى ئىپادىلەيدىغان، ئەمما كۈچى «ئېنىق دەلىل» دىن تۆۋەن بولغان بىر تۈرگە ئايرىش دەرىجىسىدۇر. «ئېنىقسىز» بولسا نەتىجىنىڭ مۇئەييەن ئەمەسلىكىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ تۈرلەر راك پەيدا قىلىش كۈچىنىڭ پىرسەنت خەتىرىنى ياكى رەت تەرتىپىنى ئەمەس، دەلىلنىڭ كۈچىنى ئىپادىلەيدۇ.

ئەركەك چاشقانلاردا كۆرۈلگەن نەتىجە مىقدار ئېشىشىغا ئەگىشىپ ئۈزلۈكسىز يۇقىرىلاپ بارمىغان. ئاشقازان ئاستى بېزى ئارالچە ئادېنومىسى ياكى كارسىنومىسى كونترول گۇرۇپپىسىدا 4/50، مىقدارلار تەدرىجىي ئاشقاندا ئايرىم-ئايرىم 9/50، 14/50 ۋە 8/50 ھايۋاندا كۆرۈلگەن. ئېلان قىلىنغان ماقالىدە پەقەت ئوتتۇرا مىقدار ئۈچۈن ستاتىستىكىلىق ئەھمىيەت بارلىقى دوكلات قىلىنغان. شۇڭا ئاددىي تۈز سىزىقلىق چۈشەندۈرۈش توغرا ئەمەس؛ ئەمما بۇ ئەڭ يۇقىرى مىقدار قوغدىغۇچى تەسىر كۆرسەتتى دېگەننىمۇ ئىسپاتلىمايدۇ. ئادېنوما ياخشى سۈپەتلىك ئۆسمە، كارسىنوما بولسا يامان سۈپەتلىك ئۆسمە. بىرلەشتۈرۈلگەن ئاخىرقى كۆرسەتكۈچتىكى ھەر بىر سانالغان ئۆسمىنى راك دەپ تەسۋىرلەشكە بولمايدۇ.

نېمە ئۈچۈن ئوخشىمىغان خۇلاسىلەر زىتتەك ئاڭلىنىدۇ

ھازىرقى PROVAYBLUE دورا ئىشلىتىش ئۇچۇرى ئەركەك چاشقانلاردىكى ئاشقازان ئاستى بېزى بايقاشلىرىنى دوكلات قىلىدۇ، ئەمما چاشقانلاردا دورىغا مۇناسىۋەتلىك يېڭى ئۆسمە بايقاشلىرى يوق دەپ تەسۋىرلەيدۇ. تەتقىقات ماقالىسىدە چاشقانلاردىكى يېڭى ئۆسمە كۆپىيىشلىرىنىڭ ستاتىستىكىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە ئەمەسلىكى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مۇسبەت يۈزلىنىشلەرنىڭ بارلىقى كۆرسىتىلگەن. شۇنداق بولسىمۇ، NTP چاشقانلارغا يۇقىرىدا كۆرسىتىلگەن تۈرلەرنى بەلگىلىگەن.

IARC نىڭ ھايۋان تەتقىقاتى تەھلىلى مۇھىم بىر ستاتىستىكىلىق پەرقنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ: ئەركەك چاشقانلارنىڭ ئۈچەي بايقاشلىرىدا مىقدارغا باغلىق يۈزلىنىش ستاتىستىكىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە بولغان، ئەمما ھەر بىر مىقدار گۇرۇپپىسى كونترول گۇرۇپپىسى بىلەن جۈپ سېلىشتۇرۇلغاندا ستاتىستىكىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە بولمىغان. بارلىق مىقدارلار بويىچە ئومۇمىي ئەندىزىنى سىناش بىلەن ھەر بىر گۇرۇپپىنى ئايرىم سىناش ئوخشاش ئەمەس. ئوقۇرمەنلەر بۇ بايقاشلارنىڭ ھەممىسىنى «چاشقانلاردا راك پەيدا بولدى» ياكى «چاشقان تەتقىقاتى مەنپىي بولدى» دېگەن ئىككى ئاددىي خۇلاسىنىڭ بىرىگە قىسقارتىشنىڭ ئورنىغا، مەنبە ۋە ئۇنىڭ ئەسلى ئىپادىسىنى ساقلىشى كېرەك. بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ئىنسانلاردا ئۆلچەنگەن راك نىسبىتىنى بەرمەيدۇ.

تەتقىقات سېلىشتۇرمىسى: گېن زىيىنىنىڭ ئاخىرقى كۆرسەتكۈچلىرى

NTP Technical Report 540 نىڭ گېن زەھەرلىلىكى بۆلىكى باشقا بىر يۈرۈش تەجرىبىلەرنى تەسۋىرلەيدۇ. S9 جىگەر ئېنزىملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە مېتابولىزملىق ئاكتىپلىنىشنى مودېللاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان تەجرىبىخانا ئارىلاشمىسىدۇر. ئۇنىڭ بارلىقى ھۈجەيرە سىنىقىنى پۈتۈن بەدەن ئۇچراش تەتقىقاتىغا ئايلاندۇرمايدۇ.

سىناق سىستېمىسى	ئەمەلىي ئۇچراش شارائىتى	ئۆلچەنگەن ئاخىرقى كۆرسەتكۈچ ۋە نەتىجە
باكتېرىيە مۇتاتسىيە سىناقلىرى، ئىككىنچى سىنالغان پارتىيە	Salmonella: 0.25–150 µg/plate; E. coli: 0.25–1,500 µg/plate; چاشقان جىگىرى S9 بار ۋە يوق شارائىتتا	سىنالغان شتامملاردا مۇتاتسىيە كۆپەيگەن.
ئۆستۈرۈلگەن خىتاي قۇندۇزى تۇخۇمدان ھۈجەيرىلىرى	سىڭىل خروماتىد ئالماشتۇرۇش سىنىقى S9 يوقتا 0.17–2.5 µg/mL، S9 باردا 5 µg/mL غىچە؛ خروموسوما نورمالسىزلىقى سىنىقىدا 4.7–22 µg/mL ئىشلىتىلگەن	ئالماشتۇرۇش ۋە خروموسوما نورمالسىزلىقى نەتىجىلىرى مۇسبەت.
ئەركەك چاشقانلار، جىددىي تەجرىبە	بىر قېتىملىق قورساق بوشلۇقىغا ئوكۇل: 25, 50 ياكى 150 mg/kg; ئەۋرىشكە 48 سائەتتە ئېلىنغان	سۆڭەك يىلىكى ياكى قاندىكى مىكرو-يادرولۇق قىزىل قان ھۈجەيرىلىرى كۆپەيمىگەن.
ئەركەك ۋە چىشى چاشقانلار، تەكرارلانغان تەجرىبە	ئېغىز ئارقىلىق گاۋاژ: 25, 50, 100 ياكى 200 mg/kg; ھەپتىدە بەش كۈن، ئۈچ ئاي	سىرتقى قاندىكى مىكرو-يادرولۇق قىزىل قان ھۈجەيرىلىرى كۆپەيمىگەن.

مىكرو-يادرو ھۈجەيرە بۆلۈنۈشى جەريانىدا خروموسوما سۇنۇشى ياكى خروموسوما يوقىلىشىنى ئەكس ئەتتۈرۈشى مۇمكىن بولغان كىچىك قوشۇمچە يادرو تۈزۈلمىسىدۇر. مەنپىي قان ھۈجەيرە سىنىقى ئەۋرىشكە ئېلىنغان شۇ ھۈجەيرىلەردىكى شۇ كونكرېت سوئالغا جاۋاب بېرىدۇ. ئۇ ھەربىر ئەزادا يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان ھەر خىل DNA زىيىنىنى نەزەردىن ساقىت قىلالمايدۇ. ئەكسىچە، ئۆستۈرۈلگەن ھۈجەيرە سىنىقىنىڭ مۇسبەت بولۇشى ئادەمنىڭ توقۇلمىلىرى قانداق قويۇقلۇققا يەتكەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ.

دورا ئىشلىتىش ئۇچۇرىمۇ ئومۇمىي ئەندىزىنى خاتىرىلەيدۇ: باكتېرىيە ۋە ئۆستۈرۈلگەن ھۈجەيرە سىناقلىرى مۇسبەت، چاشقانلارنىڭ مىكرو-يادرو سىناقلىرى مەنپىي. مېتىلېن كۆكىنى ئاددىيلا «گېن زەھەرلىك» ياكى «گېن زەھەرلىك ئەمەس» دەپ ئاتاش، چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن مۇھىم بولغان ئۇچۇرلارنى يوقىتىدۇ.

بۇ ئىنساننىڭ ئۇچرىشىشى ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ

بۇ تەتقىقاتلار ئىنسانلار ئۈچۈن دەلىللەنگەن، راك نۇقتىسىدىن بىخەتەر بولغان كۈندىلىك چەك مىقدارنى بەرمەيدۇ. چاشقان مىقدارىنى بەدەن ئېغىرلىقى ئامىلىغا بۆلۈش سۈمۈرۈلۈش، مېتابولىزم، كىرگۈزۈش يولى، ئۇچراش قېتىم سانى ياكى ئۆمۈر بويى داۋاملىشىش مۇددىتىدىكى پەرقلەرنى ھەل قىلمايدۇ. ئۇ پەقەت ئايلاندۇرۇلغان بىر مىقدارنى ھاسىل قىلىدۇ، بىخەتەرلىكنىڭ ئىسپاتىنى ئەمەس.

ئىككى يىللىق گاۋاژ تەجرىبىسى بىلەن قىسقا مۇددەتلىك، تېببىي نازارەت ئاستىدىكى ۋېنا ئىچى داۋالىشى ئوخشىمىغان سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەيدۇ. بۇ پەرق سان جەھەتتىن بىۋاسىتە كۆچۈرۈپ مۆلچەرلەشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ؛ ئەمما ھايۋانلاردىكى بايقاشلارنى بىكار قىلمايدۇ. پايدىلىق باھالاش كونكرېت بىرىكمە ۋە فورمۇلا، مىقدار، كىرگۈزۈش يولى، قېتىم سانى، مۇددەت ۋە ئىشلىتىش سەۋەبىدىن باشلىنىدۇ. «بىر نەچچە تامچە» دېگەن ئىپادە ھەم قويۇقلۇقنى، ھەم ئۆلچەنگەن ھەجىمنى كۆرسەتمەيدۇ.

ئەگەر مېتىلېن كۆكى تېببىي سەۋەب بىلەن بېرىلگەن بولسا، پەقەت ئۆسمە بايقاشلىرىغا ئاساسەنلا شۇ داۋالاشنىڭ پايدىسى خەتىرىدىن ئۈستۈن بولغان-بولمىغانلىقىنى بېكىتىشكە بولمايدۇ. ئەگەر تەكرار، ئىختىيارىي ئىشلىتىش كۆزدە تۇتۇلسا، ئۆلچەلمىگەن ئۇزۇن مۇددەتلىك راك خەتىرىنى نۆل دەپ تەسۋىرلەشكە بولمايدۇ. دورا ئۆزئارا تەسىرى ۋە قىزىل قان ھۈجەيرىلىرىنىڭ پارچىلىنىشىغا مايىللىقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تېخىمۇ بىۋاسىتە مەسىلىلەر يان تەسىرلەر ۋە قارشى كۆرسەتمىلەر دە چۈشەندۈرۈلگەن.

تېخىمۇ كۆپ ئوقۇش ئۈچۈن، ئىنسان تەتقىقاتلىرىنى ھايۋان ۋە ھۈجەيرە تەجرىبىلىرىدىن پەرقلەندۈرۈش مەقسىتىدە تەتقىقات كۇتۇپخانىسى دىن پايدىلىنىڭ. ھەر بىر ماقالە ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم سوئال — ئۇ قانداق ئۇچراشنى سىنىغان ۋە ئەمەلىيەتتە قايسى نەتىجىنى ئۆلچىگەن.