Pişikler üçin metilen gögi: görnüşe mahsus görkezmeler näme üçin möhüm

Bir pişik kömelege garşy ýaňy serişde goşulan akwariumdan suw içýär. Bir eýe internetde metilen gögüniň gan bozulmasy bolan bir ite kömek edendigini okaýar we munuň pişige-de degişlidigi ýa däldigi barada oýlanýar. Daşyndan seredeniňde, bu iki ýagdaý meňzeş görünýär. Pişigiň organizminde bolsa olar meňzeş däl.

Pişikler metilen gögüniň ýetirýän zeperiniň belli bir görnüşine — gyzyl gan öýjükleriniň oksidleýji zeperlenmesine — adatdan daşary duýgurdyr. Bu gowşaklyk pişik gemoglobininiň öz gurluşyna mahsusdyr we pişikler üçin görkezmeleriň aýratyn bolmalydygynyň sebäbi hem şudur. Akwarium balyklary, itler ýa-da barlaghana boýaglary üçin ýazylan maslahatlar pişiklere geçirilip bilinmez. Bu makala biologiýany, weterinar çeşmeleriniň aslynda näme diýýändigini we pişik serişdäniň täsirine sezewar bolsa näme etmelidigini düşündirýär.

Pişikleriň gyzyl gan öýjükleriniň gurluşy tapawutlydyr

Gemoglobin kislorody daşaýar, emma onuň gurluşy oksidantlardan näderejede aňsat zeperlenýändigini hem kesgitleýär. Pişik gemoglobinininiň her tetramerinde takmynan sekiz reaktiw sulfgidril topary bolýar; bu itlerdäki ýa-da adamlardaky sandan takmynan iki esse köpdür. Şol toparlar oksidlenmäniň nyşanlarydyr. Olar oksidlenende, globin zynjyrlary denaturasiýa sezewar bolýar we Heýns bedenjikleri diýlip atlandyrylýan garaňky goşundylara topbaklanýar. Bu goşundylar boýalan gan çalgy preparatlarynda görünýär.

Ýene iki aýratynlyk pişiklerde bu meseläni agyrlaşdyrýar. Birinjiden, pişikleriň gyzyl gan öýjükleriniň antioksidant we gaýtaryjy ukyby deňeşdirilende çäklidir, şonuň üçin zeperlenme başlanansoň has-da ilerleýär. Ikinjiden, pişigiň dalagy gyzyl gan öýjügini bitewi saklamak bilen ondan Heýns bedenjiklerini aýyrmakda birneme gowşakdyr. Beýleki görnüşler bu arassalaýyş işini has netijeli ýerine ýetirýärler; bu ýagdaý şu pişikleriň gematologiýasy baradaky syn makalasynda beýan edilýär. Şonuň üçin zeperlenen öýjükler düzedilmän, gan aýlanyşygynda galýarlar.

Sagdyn pişiklerde Heýns bedenjikleriniň az mukdary kesel döretmezden bolup biler. Ulanylýan çeşmä we boýama usulyna baglylykda, gyzyl gan öýjükleriniň takmynan bäşden on göterime çenli böleginde Heýns bedenjikleriniň bolmagy adaty ýagdaý hasaplanyp biler. Alada olaryň sany ýa-da ululygy artanda başlanýar: barlaghana lukmançylygy boýunça bir çeşmede uly Heýns bedenjikleri gyzyl gan öýjükleriniň otuz göteriminden köpüsine täsir edende anemiýanyň döremeginiň ähtimaldygy bellenilýär. Bu çäk şu Heýns bedenjikli anemiýa baradaky umumy maglumatda jemlenýär. Şonuň üçin islendik täsire sezewar bolmada esasy sorag Heýns bedenjikleriniň barlygy däl. Esasy sorag olaryň näçedigi, nähili uludygy we soňundan gemoliziň ýüze çykýandygy ýa-da çykmaýandygy.

Weterinar çeşmeleri näme diýýär

Plumb's Veterinary Drug Handbook kitabynyň öňki neşirinde, pişiklerde Heýns bedenjikli anemiýanyň we metgemoglobinemiýanyň döremegi mümkin bolandygy sebäpli, kliniki hünärmenleriň köpüsiniň metilen gögüni pişiklerde ulanmagy garşy görkezilen hasaplaýandygy aýdylýar. Sanalan aladalar gyzyl gan öýjükleriniň morfologik üýtgemeleri, paradoksal metgemoglobinemiýa we gyzyl gan öýjükleriniň ömrüniň gysgalmagydyr. Şeýle-de bolsa, şol monografiýa metgemoglobinemiýaly pişikler üçin gyssagly doza görkezýär: adatça bir gezeklik bejergi hökmünde wena içine her kg üçin 1 to 1.5 mg. Bu utgaşyk ýagdaýyň asyl manysyny görkezýär: bu ýerde garşy görkezilen diýmek, hiç haçan berilmeýär diýmek däl-de, diňe dar çäkli, gözegçilik astyndaky görkezmelerden başga ýagdaýlarda ondan gaça durulýar diýmekdir. Öňki monografiýanyň elýeterli teksti şu Plumb's çeşmesiniň nusgasynda ýerleşdirilen, häzirki onunjy neşirde bolsa monografiýa 859-njy sahypadadyr.

Merck Veterinary Manual hem agyry aýyryjy serişdelerden zäherlenmeleri bejermek baradaky görkezmelerinde meňzeş garaýşy beýan edýär. Onda metgemoglobini azaltmagyň bir mümkinçiligi hökmünde metilen gögüniň bir göterimli erginini wena içine her kg üçin 1 to 1.5 mg mukdarda bermek, şol bir wagtda metgemoglobinemiýa, Heýns bedenjikli anemiýa we gemoliz üçin gözegçilik etmek görkezilýär. Merck özüniň haýwanlardaky anemiýa baradaky umumy maglumatynda pişikleriň beýleki görnüşlere garanyňda Heýns bedenjikleriniň emele gelmegine has ýykgynlydygyny aýratyn belleýär.

Düzgünleşdiriji edaralaryň iň berk beýannamasy agyzdan berilýän önümlere degişlidir. Federal düzgünnama 21 CFR section 500.27 metilen gögi bolan, peşew ýollary üçin niýetlenen iki sany agyzdan berilýän antiseptik önümiň etiketkadaky görkezmelere laýyk ulanylanda pişiklerde Heýns bedenjikli gemolitik anemiýa döredendigini, käbir ýagdaýlarda ölüm bilen tamamlanandygyny we munuň sebäbi hökmünde metilen gögüniň kesgitlenendigini ýazga alýar. Düzgünnamanyň netijesine görä, şol görnüşdäki agyzdan berilýän metilen gögi haýwan dermanlary tassyklanan arza bolmazdan ne howpsuz, ne-de netijeli diýlip ykrar edilen serişdelerdi. Synaglarda itlerde-de şol bir görnüşli zeper ýüze çykypdyr, şonuň üçin bu derman itler üçin hem zyýansyz däldir. Emma etiketkada görkezilen dozanyň howpy ilkinji gezek pişiklerde görkezilipdir.

Pişiklerde habar berlen zyýanly täsirler esasan gana degişlidir: Heýns bedenjikleriniň emele gelmegi, gemolitik anemiýa we has ýokary ýa-da gaýtalanýan täsirde paradoksal metgemoglobinemiýa. Umumy derman çeşmeleri ýürek bulanmagy we gusmagy hem sanap geçýär, emma pişiklere mahsus subutnamalar gematologikdir we gözegçilik hem şoňa gönükdirilmelidir.

Paradoks: bir molekulada hem bejergi, hem zäher

Gyzyl gan öýjüginiň içinde metilen gögi leýkometilen göge gaýtarylyp biler. Ol oksidlenen gem demrine elektronlary geçirip, gemoglobininiň işjeňligini dikeldýär. Metgemoglobinemiýada ulanylmagynyň esasyny düzýän bejeriji reaksiýa şudur we ol metgemoglobinemiýa baradaky düşündirişde has jikme-jik beýan edilýär. Emma metilen gögüniň özi oksidantdyr. Täsir artanda ýa-da öýjügiň gaýtaryjy ulgamlarynyň mümkinçiligi ýeterlik bolmadyk ýagdaýynda, şol bir molekula metgemoglobini we globiniň zeperlenmesini düzetmegiň ýerine olary artdyrýar. Şonuň üçin metgemoglobinemiýa bu dermany ulanmagyň hem görkezmesi, hem-de onuň zyýanly täsiridir. Bu iki ýagdaýyň arasyndaky aralyk dar bolup, pişiklerde iň dardyr.

Munuň pişiklerdäki iň aýdyň subutnamasy kyrk sany uly pişikde geçirilen 1992-nji ýylyň gözegçilikli barlagyndan gelýär. Wena içine bir gezek berlen her kg üçin 1.5 mg doza nitritiň döreden metgemoglobinemiýasyny çalt yzyna öwrüpdir we gan aýlanyşygyndaky Heýns bedenjikli öýjükleriň sanyny artdyrmandyr. Şeýle dozanyň dört sagat aralyk bilen iki gezek berilmegi, aýratyn-da nitritiň täsirinden soň, Heýns bedenjikleriniň ýygylygyny ep-esli artdyrypdyr, ýöne barlag döwründe açyk ýüze çykýan gemolitik anemiýa döremändir (Rumbeiha we Oehme, 1992). Bir doza kömek edipdir. Birnäçe sagadyň içinde gaýtalanan doza bolsa deňagramlylygy zeperlenme tarapyna süýşüripdir.

Kliniki hasabatlar hem şol bir ugry görkezýär. Journal of Veterinary Internal Medicine žurnalyndaky 2019-njy ýylyň syn makalasy wena içine berilýän metilen gögüni ýiti, alamatly metgemoglobinemiýada birinji hatardaky bejergi hökmünde beýan edýär, pişiklerde wena içine her kg üçin 1 mg ulanylyşyny getirýär we eýýäm metgemoglobinemiýasy ýa-da Heýns bedenjikli anemiýasy bolan pişigiň goşmaça oksidleýji zeper çekip biljekdigini duýdurýar. Şonuň üçin ondan soň birnäçe günüň dowamynda gematokriti barlamagy maslahat berýär (DOI 10.1111/jvim.15637). Içimlik suw bilen baglanyşykly metgemoglobinemiýa güman edilen pişik çagasy baradaky çap edilen hasabatda, wena içine berlen bir göterimli erginiň her kg üçin 1 mg dozasyndan soň birnäçe minudyň içinde ýagdaý gowulaşypdyr; hassahanada saklanan döwründe yzygiderli ko-oksimetriýa geçirilipdir (ýagdaý baradaky hasabat). 2023-nji ýylda agyr, gaýtalanýan metgemoglobinemiýaly alty aýlyk Ragdoll pişiginiň gyssagly ýagdaýynda ilki wena içinden, soň bolsa seresaplylyk bilen agyzdan bejergi geçirilipdir; pişik sagalypdyr we bejergi bilen baglanyşykly düýpli zyýanly täsirler bolmandyr (DOI 10.1111/vec.13298). Her bir üstünlik öýde ulanmak üçin nusga däl-de, gözegçilik astynda geçirilen aýratyn ýagdaýdy.

Zäherlilik baradaky öňki ýazgylar meseläniň beýleki tarapyny görkezýär. 1973-nji ýyldaky ýagdaýlar tapgyrynda metilen gögi bolan peşew ýollary üçin niýetlenen agyzdan berilýän serişdelerden soň alty pişikde Heýns bedenjikli gemolitik anemiýa döräpdir. Synag hökmünde deň mukdarlar berlen ýene iki pişikde bolsa birnäçe günüň içinde agyr gemolitik krizler ýüze çykyp, gan goýbermek zerur bolupdyr (Schechter we başg., 1973). Peşew ýollarynyň keseli üçin bejerilen ýaş Angora garyşyk tohumly pişigiň 2016-njy ýylda ölüm bilen tamamlanan ýagdaýynda nemli bardalaryň we dokumalaryň aýdyň gök reňke boýalmagy, bagyr we böwrek zeperleri ýüze çykypdyr. Keseliň taryhyna we patologik tapyndylara esaslanyp, metilen gögi bilen zäherlenme diagnozy goýlupdyr (ýagdaý baradaky hasabat). Bu hasabatlardan agyzdan, wena içinden, deri arkaly ýa-da gowşadylan akwarium suwundan täsir üçin umumy, ygtybarly zäherli doza çägini çykaryp bolmaýar we bu makala hem şeýle çäk görkezmeýär.

Bir meňzetmä düzediş girizmek gerek. Pişiklerde glýukuronidasiýanyň esasy fermentleri ýokdugy sebäpli, asetaminofeniň olar üçin howplydygy giňden mälimdir we käbir awtorlar şol düşündirişi metilen gögüne hem geçirýärler. Bu geçiriş subutnamalar bilen goldanylmaýar. Glýukuronidasiýanyň pesligi asetaminofene degişli kesgitlenen mehanizmdir; ol şu pişiklerde dermanlaryň metabolizmi baradaky makalada seljerilýär. Metilen gögi babatda weterinar çeşmeleri onuň özüne mahsus oksidlenme-gaýtarylma häsiýetini hem-de pişikleriň gyzyl gan öýjükleriniň duýgurlygyny nygtaýarlar, FDA bolsa Heýns bedenjikleriniň ýetirýän zeperiniň takyk mehanizminiň doly kesgitlenmändigini aýdýar. Asetaminofen baradaky maglumat pişikleriň dermanlary başgaça metabolizirleýändigini ýatlatmak üçin peýdalydyr. Emma bu dermanyň täsiriniň düşündirişi däldir.

Pişik täsire sezewar bolsa: ýygy berilýän soraglar

Pişigim metilen gögi goşulan akwarium suwuny içdi. Bu zäherlenmemi?

Hökmany suratda däl we mukdarlar belli bolmazdan hiç bir makala bu soraga jogap berip bilmez. Eýýäm gowşadylan akwarium suwunyň az mukdaryny içmek bejergi konsentratyny ýuwutmak bilen deň däldir; gowşadylan akwarium suwy üçin pişiklere degişli, hünärmenler tarapyndan seljerilen çäk hem ýokdur. Akwarium görkezmelerinden ýa-da itleriň dozalary baradaky pikir alyşmalardan bejergi hasaplamaň. Önüm baradaky maglumatlary eliňizde saklap, pişigiň weterinaryna, gyssagly klinika ýa-da weterinar zäherlenme gözegçilik gullugyna ýüz tutuň.

Haýsy maglumatlary getirmeli?

Önümiň etiketkasyny ýa-da onuň suratyny, işjeň maddany we konsentrasiýany, degişli bolsa näçe göwrümdäki suwa näçe konsentrat goşulandygyny, pişigiň içen takmynan mukdaryny, pişigiň agramyny, täsire sezewar bolan wagtyny hem-de häzirki wagtda kabul edýän islendik dermany ýa-da bar bolan keselini. ASPCA tarapyndan berilýän umumy zäherlenme görkezmeleri eýelerden gaby saklamagy we alamatlara garaşman jaň etmegi soraýar. Bu ýerde-de şol maslahat degişlidir.

Boýag tüýüne düşdi. Indi näme etmeli?

Pişigiň ony ýalap aýyrmagyna ýol bermäň, sebäbi tüýkdäki hapalanma ýalanmak arkaly agyzdan täsire öwrülýär. Umumy ASPCA zyýansyzlandyryş görkezmeleri ellik geýmegi, köp görnüşli galyndylar üçin ýyly suw bilen ýumşak suwuk gap-gaç ýuwujy serişdäni ulanmagy, gowy çaýkamagy, serişdäni gözlerden we gulaklardan daşda saklamagy hem-de şol madda üçin dogry usul barada weterinar maslahatyny almagy maslahat berýär. Stresdäki ýa-da alamatlary bolan pişigi ýuwmazdan öň klinikadan soraň.

Gusdurmalymy?

Ýok, diňe weterinar ýa-da toksikolog muny anyk görkezse şeýle ediň. Itlerde ulanylýan öý şertlerinde gusdurma usullary, aýratyn-da wodorod peroksidi, pişikler üçin laýyk däldir.

Haýsy alamatlar tiz baha berilmegini talap edýär?

Gowşaklyk ýa-da aýdyň ysgynsyzlyk, çalt ýa-da kyn dem alyş, solgun ýa-da sarymtyl diş etleri, garamtyl ýa-da goňrumtyl gan ýa-da nemli barda, ýykylyp galmak ýa-da goýy peşew. Gan zeperlenmesiniň gijikdirilip ýüze çykyp biljekdigini ýatda saklaň: peşew ýollary üçin niýetlenen önümler baradaky öňki edebiýatda anemiýanyň birnäçe günüň dowamynda dörändigi beýan edilýär. Şonuň üçin täsire sezewar bolan gününiň agşamy sagdyn görünýän pişige-de weterinar tarapyndan gyssaglylyk derejesiniň bahalandyrylmagy we hünärmen maslahat berse, gematokrit hem-de Heýns bedenjiklerini barlamak üçin gan çalgysy ýaly soňraky gan barlaglary gerekdir.

Itler üçin görkezmeler näme üçin aýratyn bolmaly

Itlerde-de metilen gögünden Heýns bedenjikli anemiýa döräp biler, şonuň üçin bu ýerde aýdylanlaryň hiç biri dermanyň itler üçin zyýansyzdygyny aňlatmaýar. Emma pişiklerde oksidlenmä has duýgur gemoglobin, gyzyl gan öýjükleriniň has gowşak goragy we dalagyň has pes arassalaýyş ukyby utgaşýar; bu bolsa howpsuzlyk aralygyny daraldýar. Bejergi çeşmeleri hem muny görkezýär: itler üçin öňki bejergi düzgünleri käbir görkezmelerde wena içine her kg üçin 4 mg çenli ýetýär, pişiklere degişli çeşmeler bolsa metgemoglobinemiýa üçin bir gezeklik her kg üçin 1 to 1.5 mg töweregindäki dozalary görkezýär we gaýtadan doza bermek barada aýratyn duýdurýar. Itiň bejergi düzgünini beden agramyna görä kiçeltmek meseläniň düýp manysyny gözden salýar. Howpsuzlyk aralygy, ganyň jogaby we gözegçilik meýilnamasy tapawutlydyr. Şonuň üçin pişiklere degişli kararlar ulanyş görkezmesini oksidleýji howp bilen deňeşdirip, netijäni ölçäp bilýän weterinara degişlidir. Ulanylandan soň serişde goşulan suwy akwariumdan aýyrmak, akwariumy arassalamak baradaky gollanmada beýan edilişi ýaly, adaty ideg işidir. Pişigi bejermek bolsa beýle däldir.