ፍርቂ-ዕድመ መቲሊን ብሉ፦ ኣብ ሰውነት ንኽንደይ ግዜ ይጸንሕ?

መቲሊን ብሉ ሓደ ዝተረጋገጸ “ካብ ሰውነትካ ምሉእ ብምሉእ ዝወጽኣሉ” ግዜ የብሉን። እቲ ሕጂ ዘሎ ናይ PROVAYBLUE መርፍእ መረዳእታ፣ ኣብ ሰባት ፍርቂ-ዕድመኡ ብግምት 24 ሰዓታት ምዃኑ ይገልጽ። ሓደ ናይ ቀደም መጽናዕቲ ኣብ ወለንተኛታት፣ ብሰራውር ደም ድሕሪ ምውሃቡ 5.25 ሰዓታት ከም ዝኾነ ገሚቱ። እዞም ቁጽርታት፣ ኣብ ዝተፈላለዩ ኩነታት ዝተዓቀነ ምንካይ ክምችት ይገልጹ፤ ነፍሲ ወከፍ ሕብረ ህዋስ ካብቲ መድሃኒት ናጻ ዝኾነሉ ናይ መወዳእታ ግዜ ኣይኮኑን።

እቲ ጠቓሚ ሕቶ ዝያዳ ዝተወሰነ እዩ፦ ኣየናይ ኣቀራርባ መድሃኒትን መንገዲ ምውሳድን፣ ኣብ ኣየኖት ሰባት፣ ኣብ ኣየናይ ናሙና፣ ኣብ ክንደይ ዝኣክል ግዜ ተዓቂኑ? ግምት ክምችት ኣብ ደም በይኑ፣ ሰብ ዝስምዖ ተጽዕኖ መዓስ ክጅምር ከም ዘለዎ፣ ሓደ ምትእስሳር መድሃኒታት መዓስ ውሑስ ከም ዝኸውን፣ ወይ መዓልታዊ ኣጠቓቕማ ግቡእ እንተኾይኑ ክነግረካ ኣይክእልን።

ፍርቂ-ዕድመ ብሓቂ እንታይ ይዕቅን?

ናይ ምውጋድ ፍርቂ-ዕድመ፣ ኣብቲ ዝትንተን ዘሎ እዋን ምውጋድ፣ ዝተዓቀነ ክምችት ብፍርቂ ንኽንኪ ዝወስዶ ግዜ እዩ። ናይ መወዳእታ ፍርቂ-ዕድመ ነቲ ዳሕረዋይ ክፋል ጥምዝዛይ መስመር ክምችት ይገልጽ። ግድን እቲ ድሕሪ መርፍእ ዝኽሰት ፈጣን ናይ መጀመርታ ምንካይ ኣይኮነን።

ንቐሊል ኣብነት፣ ሓደ ክምችት ኣብ ሓደ ፍርቂ-ዕድመ ካብ 100 ብምርጫ ዝተወሰኑ ኣሃዱታት ናብ 50 ይወርድ ንበል። ኣብ ካልኣይ ተመሳሳሊ ናይ ግዜ ክፍለት፣ ናብ ዜሮ ዘይኮነስ ናብ 25 ይወርድ። እዚ ንሓደ ዝተቐለለ ንድፈ-ሓሳባዊ ሞዴል ዝምልከት ስሌት እዩ፤ ኣብ ሰውነት ናይ ሓደ ውልቀ ሰብ ዝተረፈ መቲሊን ብሉ ዝግምት ኣይኮነን።

ካልኦት ሰለስተ ቃላት ንዝተፈላለዩ ሕቶታት ይምልሱ፦

ናብ ዝለዓለ ክምችት ንምብጻሕ ዝወስድ ግዜ፣ ወይ Tmax፦ እቲ ኣብ ናሙናታት ዝተረኽበ ዝለዓለ ክምችት መዓስ ከም ዝኽሰት።
ተቓላዕነት፣ ወይ AUC፦ እቲ ክምችትን ንውሓት ግዜን ዘጣምር፣ ኣብ ትሕቲ ጥምዝዛይ መስመር ክምችት–ግዜ ዘሎ ስፍሓት።
ክሊኒካዊ ምላሽ፦ ኣብቲ ዝሕከም ዘሎ ኩነታት ወይ ውጽኢት ዝርአ ለውጢ፣ ከም ዝተዓቀነ ምንካይ ሜትሄሞግሎቢን።

ዝለዓለ ክምችት ምስ ዝለዓለ ጥቕሚ ብሓደ ግዜ ክኽሰት ግድን ኣይኮነን። ዝተሓተ ክምችት ብቐጥታ ሓደ ባዮሎጂያዊ ተጽዕኖ ወይ ምትእስሳር መድሃኒታት ከም ዝተወድአ ኣየመልክትን።

ምውድዳር መጽናዕትታት ኣብ ሰባት

እዚ ሰደቓ፣ ናይ መጽናዕቲ Peter፣ መጽናዕቲ Walter-Sack ምስ ምሉእ ኣገባባቱ፣ ከምኡውን ናይ FDA ክሊኒካዊ ፋርማኮሎጂ ግምገማ ንPROVAYBLUE ብቐጥታ ዝተዳለወ ምውድዳር እዩ። እቶም ኣብ መጽናዕቲ ዝተጠቕሙ መጠናት ነቶም ፈተነታት ንምልላይ እዮም፤ መምርሒታት ኣጠቓቕማ ኣይኮኑን። MB ማለት መቲሊን ብሉ እዩ።

መርትዖ	መንገዲ ምውሳድን ተሳተፍትን	ዝዕቀን ንጥረ ነገር፣ ናሙናን ኣገባብን	ኣወሳስዳ ናሙናን ዝተገልጸ ውጽኢትን
Peter እና መሳርሕቱ፣ 2000	100 mg ብሰራውር ደም (IV) ከምኡውን ብኣፍ፤ ሸውዓተ ወለንተኛታት	MB ኣብ ምሉእ ደም፤ ልዑል ኣፈጻጽማ ዘለዎ ፈሳሲ ክሮማቶግራፊ	ከምቲ FDA ኣብ ሰደቓ ዘቕረቦ፣ ናይ ደም መለክዒታት ክሳብ 4 ሰዓታት፤ ናይ IV ናይ መወዳእታ ፍርቂ-ዕድመ 5.25 ሰዓታት
Walter-Sack እና መሳርሕቱ፣ 2009፣ ናይ IV ክፋል መጽናዕቲ	50 mg IV፤ 16 ጥዑያት ዓበይቲ ተመዝጊቦም፣ 15 ነቲ መንገዲ ምውሳድ ብምቅይያር ዝካየድ መጽናዕቲ ዛዚሞም	MB ኣብ ፕላዝማን ምሉእ ደምን፤ ክሮማቶግራፊ ምስ ተኸታታሊ ማስ ስፔክትሮሜትሪ	ክሳብ 24 ሰዓታት ብተደጋጋሚ ዝተወስዱ ናሙናታት፤ ማእከላይ ፍርቂ-ዕድመ ኣብ ፕላዝማ 18.5 ሰዓታት፣ ኣብ ምሉእ ደም ድማ 13.6 ሰዓታት
Walter-Sack እና መሳርሕቱ፣ 2009፣ ናይ ብኣፍ ምውሳድ ክፋል መጽናዕቲ	500 mg ኣብ ማይ ዝተዳለወ ብኣፍ ዝውሰድ መድሃኒት፤ እቶም ኣብቲ መንገዲ ምውሳድ ብምቅይያር ዝካየድ መጽናዕቲ ዝነበሩ ተሳተፍቲ	ተመሳሳሊ ዝዕቀን ንጥረ ነገር፣ ክፋላት ደምን መርመራን	ክሳብ 24 ሰዓታት ዝተወስዱ ናሙናታት፤ ማእከላይ ፍርቂ-ዕድመ ኣብ ፕላዝማ 18.3 ሰዓታት፣ ኣብ ምሉእ ደም ድማ 14.7 ሰዓታት፤ ማእከላይ Tmax ኣብ ፕላዝማ 2.2 ሰዓታት
ግምገማ FDA፣ 2016፣ መጽናዕትታት ምምዕባል መርፍእ	ኣብ ጥዑያት ወለንተኛታት ሓደ ግዜ ብIV ምውሃብ፤ እቲ ግምገማ 2 mg/kg ንሓሙሽተ ደቓይቕ ዝወሃብ ምፍሳስ ይጽምቕ	MB እና Azure B በበይኖም ኣብ ምሉእ ደምን ፕላዝማን፣ ብፈሳሲ ክሮማቶግራፊ ምስ ተኸታታሊ ማስ ስፔክትሮሜትሪ ተዓቂኖም	መለክዒታት ክሳብ 72 ሰዓታት ቀጺሎም፤ እቲ ግምገማ ናይ መወዳእታ ፍርቂ-ዕድመ MB ብግምት 24 ሰዓታት ከም ዝኾነ ይገልጽ

ነቲ ምውድዳር መጽናዕትታት ከም ሰደቓ Markdown ኣውርዶ።

እዚኦም ናይ ሓደ ኣብ ኩሉ ተመሳሳሊ ዝኾነ ባዮሎጂያዊ ቋሚ መጠን፣ ነንሕድሕዶም ክተካኽኡ ዝኽእሉ ግምታት ኣይኮኑን። እቲ ሰደቓ ድማ፣ ብኣፍ ዝውሰድ መድሃኒት ኩሉ ግዜ ካብ ብIV ዝውሰድ ንዝነውሐ ግዜ ከም ዝጸንሕ ዝገልጽ ቀሊል ሕጊ ኣየረጋግጽን። ኣብቲ መንገዲ ምውሳድ ብምቅይያር ዝተኻየደ መጽናዕቲ፣ እቲ ዝተመርጸ ክፋል ናሙና ኣብ ተመሳሳሊ መንገዲ ምውሳድ እውን ነቲ ግምት ቀይርዎ።

እቶም ቁጽርታት ስለምንታይ ይፈላለዩ?

ምሉእ ደምን ፕላዝማን ዝተፈላለዩ ናሙናታት እዮም። ምሉእ ደም ኣብ ፕላዝማ ዝንሳፈፉ ህዋሳት የጠቓልል። ፕላዝማ፣ እቶም ህዋሳት ድሕሪ ምፍላዮም ዝርከብ ፈሳሲ ክፋል እዩ። ኣብ ህዋሳትን ኣብ ፈሳስን ዘሎ መድሃኒት ዝዕቅን መርመራ፣ ካብቲ ኣብ ፈሳሲ ጥራይ ዝድረት መርመራ ዝተፈልየ ናይ መለክዒ ሕቶ ይምልስ።

ናይ ምዕዛብ ግዜ ኣገዳሲ እዩ። ኣቐዲሙ ዝውዳእ መጽናዕቲ፣ ብዛዕባ እቲ ዳሕረዋይ ምንካይ ዝወሓደ መረዳእታ ኣለዎ። ግምገማ FDA፣ ንውሓት ግዜ ኣወሳስዳ ናሙናን ኣብ ደም ወይ ኣብ ፕላዝማ ምዕቃንን፣ ኣብ ዝተሓትሙ መጽናዕትታት ፋርማኮኪነቲክስ መቲሊን ብሉ ንዘሎ ፍልልይ ምኽንያታት ምዃኖም ብፍሉይ ይጠቅስ። ንዝነውሐ ግዜ ምዕዛብ፣ ኣቐዲምካ ናሙና ብምውሳድ ብግቡእ ክግለጽ ዘይክእል ዝዘሓለ መድረኽ ክገልጽ ይኽእል።

እቲ ዝዕቀን ኬሚካላዊ ንጥረ ነገር ኣገዳሲ እዩ። ውጽኢት እቲ መበቆላዊ መድሃኒት፣ ውጽኢት ካብኡ ዝተፈጥረ ናይ ሜታቦሊዝም ፍርያት፣ ከምኡውን ብኬሚካላዊ መንገዲ ዝተቐየሩ ቅርጽታት ዘጠቓልል ጠቕላላ መጠን፣ ብዘይ ምፍላይ ኩሎም “ደረጃ መቲሊን ብሉ” ክበሃሉ የብሎምን። እዚ ምውድዳር፣ ንኹሎም ምስ ብሉ ዝተኣሳሰሩ መለክዒታት ከም ማዕረ ኣብ ክንዲ ምቑጻር፣ ነቶም ዝተገልጹ ዝተዓቀኑ ንጥረ ነገራት የለሊ።

ኣቀራርባ መድሃኒት ኣገዳሲ እዩ። እቲ ብኣፍ ምውሳድ ዘጠቓለለ፣ መንገዲ ምውሳድ ብምቅይያር ዝተኻየደ ፈተነ፣ ሓደ ፍሉይ ኣብ ማይ ዝተዳለወ ምድላው ፈቲኑ። ውጽኢቱ ንሓደ ዘይተገልጸ ካፕሱል፣ ኣብ ዕዳጋ ዝሽየጥ ፈሳሲ፣ ወይ ካልእ መንገዲ ምውሳድ ኣየረጋግጽን። ብተመሳሳሊ፣ ኣብ ጽሑፍ Peter ዝተኻተቱ ናይ ምዝርጋሕ ኣብ ሕብረ ህዋሳት ፈተነታት ኣብ ኣናጹ፣ ካብቶም ኣብ ደም ወለንተኛታት ሰባት ዝተገብሩ መለክዒታት ዝተፈልዩ እዮም። ካብ ሓንጎል ሰብ መዓስ ከም ዝወጽእ ዝሕብር ግዜ ኣይህቡን።

ተጽዕኖኡ ንኽጅምር ክንደይ ግዜ ይወስድ?

እዚ፣ “ተጽዕኖ” እንታይ ማለት ምዃኑ ይምርኮስ። ብሕክምና ኣብ ዝሕከም፣ ብድሕሪኡ ዝተፈጥረ ሜትሄሞግሎቢኒሚያ፣ ሓካይም ሓደ ዝተወሰነ ኣብ ደም ዝዕቀን ውጽኢት ክከታተሉ ይኽእሉ። እቲ ናይ መርፍእ መረዳእታ፣ እቶም ዝምልከቱ ናይ መጀመርታ መለክዒታት ካብ ዝነበርዎም 12 ዓበይቲ፣ 9 መጠን መድሃኒት ድሕሪ ምውሳዶም ኣብ ሓደ ሰዓት፣ ሜትሄሞግሎቢን እንተወሓደ ብ50% ከም ዝነከየ ይገልጽ። እዚ ናይ ምላሽ ሕክምና ትዕዝብቲ እዩ፤ ናይ መቲሊን ብሉ ናይ ምውጋድ ፍርቂ-ዕድመ ኣይኮነን።

ብኣፍ ንዝውሰድ ምድላው፣ ኣብ ሓደ ፈተነ ወለንተኛታት ኣብ ከባቢ ክልተ ሰዓታት ናብ ዝለዓለ ክምችት ፕላዝማ ምብጻሕ፣ ምምሕያሽ ትኹረት፣ ጸዓት ወይ ዝኽሪ ድሕሪ ክልተ ሰዓታት ከም ዝጅምር ኣየረጋግጽን። እቲ ናይ ፋርማኮኪነቲክስ መጽናዕቲ ክምችት መድሃኒት እምበር፣ ነቶም ጥቕምታት ኣይዓቀነን። ሓደ ሰብ ዝገልጾ ስምዒት እውን፣ ክምችት ፕላዝማኡ ክፈልጥ ወይ እቲ ስምዒት ምስ ተቋረጸ እቲ መድሃኒት ምሉእ ብምሉእ ከም ዝወጸ ከረጋግጽ ኣይክእልን።

ሕብሪ ሽንቲ፣ ተደጋጋሚ ኣጠቓቕማን ግዜ ምውሳድ መድሃኒትን

ሰማያዊ ወይ ቀጠልያ ሽንቲ፣ ክምችት ብትኽክል ንምዕቃን ዝተመዓራረየ መርመራ ኣይኮነን። እቲ መረዳእታ ሕብሪ ፈሳሲታት ሰውነት ክቕየር ከም ዝኽእል ይገልጽ፣ ግን እቲ መድሃኒት ካብ ሰውነት ከም ዝወጸ ዘረጋግጽ ደረት ሕብሪ ኣይህብን። ሕብሪ እናሃሰሰ ምኻዱ ምዕዛብ፣ ንግምገማ ምትእስሳር መድሃኒታት ክትክእ ኣይክእልን።

ተግባር ኩሊት እውን ነቲ ትርጉም ይቕይሮ። እቲ ሕጂ ዘሎ መረዳእታ፣ ኣብ ቀሊል ክሳብ ማእከላይ ደረጃ ጉድለት ተግባር ኩሊት ፍርቂ-ዕድመ እኳ እንተዘይተቐየረ፣ ብሰንኪ ጉድለት ተግባር ኩሊት ተቓላዕነት ከም ዝውስኽ ይገልጽ። እዚ ፍልልይ፣ ፍርቂ-ዕድመ በይኑ ስለምንታይ ዘይተማልአ መለክዒ ድሕነት ምዃኑ የርኢ። ናትና መምርሒ ድሕነት መቲሊን ብሉ ነቶም ዝሰፍሑ ናይ ሕሙም ረቛሒታት ይገልጽ።

ተደጋጋሚ ኣጠቓቕማ ካልእ ሕቶ የልዕል፦ እቲ ዝቕጽል ምውሳድ ምስ ዝኽሰት እንታይ ይተርፍ? ናይ ሓደ መጠን መድሃኒት ፍርቂ-ዕድመ፣ ውሑስ መዓልታዊ መደብ፣ ውጽኢታዊ ብዑደት ናይ ምጥቃምን ምቁራጽን ኣገባብ፣ ወይ ንኣዋርሕ ምጥቃም ውሑስ ምዃኑ ኣየረጋግጽን። እዚኦም፣ ብዛዕባ እቲ ብሓቂ ዝተኸተለ ተደጋጋሚ መደብ ኣጠቓቕማን ውጽኢታቱን መርትዖ የድልዮም።

ብሓኪም ዝተኣዘዙ መድሃኒታት ንምቁራጽ፣ ዳግማይ ንምጅማር ወይ ኣብ መንጎኦም ናይ ግዜ ፍልልይ ንምግባር፣ ስሌት ፍርቂ-ዕድመ ኣይትጠቐም። ጸረ-ድብርትን ካልኦት ምትእስሳር ዘለዎም መድሃኒታትን ዝምልከቱ ውሳነታት፣ እቲ ትኽክለኛ ዝርዝር መድሃኒታት፣ ኣቀራርባ፣ መንገዲ ምውሳድ፣ ታሪኽ ተቓላዕነትን ክሊኒካዊ ኩነታትን የድልዮም። እቲ መምርሒ ምትእስሳር መቲሊን ብሉ ምስ መድሃኒታት ነዞም ፍልልያት ይገልጽ። ንሓኪም ወይ ፋርማሲስት ንምሕባር፣ እቲ ፍርያት፣ መጠን፣ መንገዲ ምውሳድ፣ ግዜ ነፍሲ ወከፍ ምውሳድ፣ ዝተወስዱ መድሃኒታትን ዝኾነ ምልክታትን መዝግብ። እዞም ዝርዝራት፣ ካብ ሓደ ዝተገመተ ካብ ሰውነት ዝወጽኣሉ ዕለት ዝያዳ ጠቐምቲ እዮም።