Qorannoo MBAS Wantoota Sochii Fuulaa Aniyoonikii Qabaniif

Qorannoon MBAS wantoota adeemsa baasuu murtaa’e keessatti meetiiliin buluu wajjin walitti hojjetan safara. Laaboraatooriiwwan wantoota sochii fuulaa aniyoonikii qaban bishaan keessa jiran tilmaamuuf itti fayyadamu. Safartuu garee tokkoo kenna malee, molakiyuulii diitarjentii saamuda keessa jiru hunda addaan hin baasu.

Gabaasni tokko “wantoota sochii fuulaa aniyoonikii qaban akka MBAS” yeroo jedhu, garaagarummaan kun barbaachisaa dha. Bu’aan tokko wanti sochii fuulaa qabu kam akka jiru osoo hin mirkaneessin adeemsa qulqulleessuu walbira qabuuf gargaaruu danda’a. Cunqinni wanta sochii fuulaa qabu kan irratti xiyyeeffatame osoo hin jijjiiramin, makaan saamudaa waan jijjiirameef bu’aanis jijjiiramuu danda’a.

Mallattoon buluun maal safara?

MBAS jechuun wantoota meetiiliin buluu wajjin socho’an jechuu dha. Meetiiliin buluun halluu chaarjii poozatiivii qabu dha. Wantoonni chaarjii negaatiivii qaban kanneen mijatoo ta’an isaa wajjin walitti qabamanii cimdiiwwan ayoonii bulleessaa orgaanikii keessa seenuu danda’an uumu. Laaboraatooriin halluu bishaan jalqabaa kallattiin dubbisuu mannaa, halluu buluu bulleessaa sana keessa jiru safara.

Ibsi seenaawaa Mala EPA 425.1 qajeeltoo baasuu kana ibsa; qorannoon kun gosoota wantoota sochii fuulaa qaban walitti dhiyaatanii fi aayisoomeroota addaan baasuu akka hin dandeenyes ifatti dubbata. Daangaan hojii isaa bishaan dhugaatii, bishaan lafa irra jiruu fi xurii manaa fi industirii ni hammata, garuu bishaan soogidda qabu hin hammatu. Ibsi daangaa hojii sun mala sanaaf qofa; ofumaan qorannoo daldalaa wantoota sochii fuulaa qaban hunda irratti hojiirra ooluu hin qabu.

Bu’aan meeshaa safartuu ittiin sirreessan irratti hundaa’a. Laaboraatooriin alkiilbenzeen salfooneetii sararaawaa, ykn LAS, akka wabii fayyadamee safartuu yoo sirreesse, “mg/L akka LAS” deebii mul’ate safartuu wabii sanaan ibsa. Kun wanti deebii kenne hundi LAS ta’uu isaa hin mirkaneessu. Bu’aawwan laaboraatooriiwwan adda addaa yeroo walbira qabdu, wanta safartuu ittiin sirreessanii fi bu’uura gabaasaa gaafadhu.

Laaboraatooriin mala kam eeruu qaba?

Qorannoo Seera Bishaan Qulqulluu Ameerikaatiif, gabateen malootaa yeroo ammaa 40 CFR 136.3 wantoota sochii fuulaa qaban safartuu halluu meetiiliin buluudhaan qorachuuf Standard Methods 5540 C-2021 fi ASTM D2330-20 tarreessa. Xiinxala seeraaf ulaagaa guutuu mirkaneessu ajajuun dura hayyama hojiirra ooluu fi daangaa hojii laaboraatoorichaa mirkaneessi.

EPA 425.1 galmee seenaawaa faayidaa qabu ta’ee itti fufa; garuu ibsi raggaasisaa isaa durii gabatee yeroo ammaa sakatta’uu bakka hin bu’u. “Mala MBAS” qofti wabii malaa guutuu miti: lakkoofsa malaa fi fooyya’iinsa isaa gabaasa irratti dabali.

Akkasumas MBAS qorannoowwan wantoota sochii fuulaa qaban kanneen safartuu halluu biroo fayyadaman irraa addaan baasi. Fakkeenyaaf, Hach Mala 8028 akka mala crystal-violet ibsa. Gosoonni saamudaa ykn yuunitiiwwan gabaasaa wal fakkaachuun keemistiriiwwan baasuu lama wal bakka buusuun akka danda’amu hin godhu.

Adeemsa qorannoo: murtiin tokkoon tokkoon eessatti akka galu

Cuunfaan 5540 C kan National Environmental Methods Index qophii bishaanii asiidawaa irraa kiloorofoormiin yeroo sadii baasuu, bishaaniin deebisanii dhiqachuu fi 652 nm irratti safaruu ibsa. Adeemsi armaan gadii kaayyoo hojiiwwan sanaa ibsa. Baay’inni riyeejentootaa fi ulaagaaleen fudhatama bu’aa adeemsa laaboraatoorichaa to’atame irraa fudhatamuu qabu.

Sadarkaa	Wanti raawwatamu	Wanti galmaa’uu ykn sakatta’amuu qabu
1. Saamuda ibsi	Bakka saamudni itti fudhatamuu fi kutaa saamudaa barbaachisu filadhu.	Gosa bishaanii, yeroo funaaname, wantoota jajjaboo mul’atanii fi qophii duraa kamiyyuu.
2. Wabii diriirsi	Saamudawwan istaandaardii fi duwwaa ibsaman qopheessi.	Eenyummaa wanta safartuu ittiin sirreessan, bu’uura cunqinaa fi daangaa hojii.
3. Cimdiiwwan ayoonii baasi	Tartiiba baasuu murtaa’e hordofuun saamuda qophaa’e meetiiliin buluu fi kiloorofoormii wajjin wal qunnamsiisi.	Kutaa dhangala’aa barbaadame sirriitti deebisanii argachuu fi rakkina addaan baasuuf mudatu kamiyyuu.
4. Dhiqii safari	Wanticha baafame deebisii dhiqii, xuuxama ifaa isaa dheerina dambalii ibsame irratti dubbisi.	Dhiqannaa guutuu, haala seelii safartuu ifaa fi deebii meeshaa.
5. Bu’aa madaali	Shallaggii sirreeffama safartuu fi callisuu hojiirra oolchi; achiis to’annoo qulqullinaa madaali.	Daangaa gabaasaa, yuunitiiwwan, baay’isaa callisuu fi daangeffamoota makaa saamudaa.

Lakkoofsi dhumaa hamma galmeewwan kun hayyamanitti qofa hiikamuu danda’a. Sararri sirreeffama safartuu sirriitti hojjetu deebii meeshaan saamudawwan istaandaardiitiif kennu mirkaneessa. Inni qofti bishaan xuraa’aan industirii akka saamudawwan istaandaardii sanaa amala qabaachuu isaa hin mirkaneessu.

Wantoonni gidduu seenan bu’aa guddisuu ykn hir’isuu danda’u

Gidduu seenuun kun kan keemikaalaa fi kan ifaa ti. Wantoonni dabalataa halluu gara wanta baafametti geessuu danda’u; kanneen biroon immoo wanti irratti xiyyeeffatame akkas akka hin goone dhorku. Ibsi mala EPA gareewwan orgaanikii fi ayoonota inorgaanikii deebii kennan hedduu adda baasa. Cuunfaan NEMI ayoonota poozatiivii dorgomanii fi qabamuu wantootaa fuula zarraawwan irratti illee ibsa.

Wanta gidduu seenu ykn haala	Dhiibbaa uumamuu danda’u	Sakatta’iinsa hiikaa
Kompaawundoota biroo baafamuu danda’anii fi meetiiliin buluu wajjin socho’an	Mallattoo dabalataa wanta sochii fuulaa qabu irraa akka dhufetti fudhatamu	Deebii guutuu wanta maqaan isaa beekamu tokkoof kennuu irraa of qusadhu.
Naayitreetii ykn kilooriidii	Adeemsa dhiibbaa kanaaf saaxilamu keessatti bu’aa ol-kaasu	Qabiyyee makaa saamudaa fi dhiqannaa murtaa’e sakatta’i.
Wantoota sochii fuulaa katiyoonikii qaban ykn amiinoota	Uumama cimdii ayoonii dorgomuun deebii hir’isuu	Qophiiwwan walmakanii fi deebisanii argachuu gad-aanaa wanta wabii dabalamee qoradhu.
Zarraawwan bishaan keessatti rarra’an	Fuula zarraawwan irratti qabamuun deebii kutaa bishaanii hir’isuu	Wantoonni jajjaboon jiraachuu ykn keessaa baafamuu isaanii galmeessi.
Hooffee ykn fuula meeshaa qabannaa irratti qabamuu	Kutaan saamudaa fudhatame saamuda jalqabaa guutuu bakka bu’uu dhiisa	Funaanuu, makuu fi saamuda irraa kutaa fudhachuu irra deebi’ii ilaali.

Fakkeenyi keessumaa faayidaa qabu qorannoo USGS adeemsa MBAS isaa duraanii irratti taasise irraa argama. Saamudawwan to’annoo qulqullinaa naayitreetii qaban, garuu MBAS biroo hin qabne, deebii poozatiivii kennan. Qorattoonni gidduu seenuu naayitreetii fi kilooriidii mirkaneessanii, mala tarkaanfii bulleessaa dhiqachuu qabu jalqabsiisan. Walitti dhufeenyi MBAS fi naayitreetii gidduutti mul’atu gidduu seenuu xiinxalaa sana mataa isaa agarsiisuu akka danda’u akeekkachiisan.

Kun argannoo seenaawaa adeemsa murtaa’e tokkoof ta’e malee, bu’aan MBAS yeroo ammaa hundi jallina qabaachuu isaaf ragaa miti. Barumsi hojii irraa argamu, walitti dhufeenya tokko akka adeemsa naannootti ibsuun dura, qorannicha keessaa madduu danda’uu isaa gaafachuu dha.

Qabannaa saamudaa akka kutaa safartuutti ilaali

Wantoonni sochii fuulaa qaban daangaa fuulota wal tuqan irratti kuufamu. Qajeelfamni NEMI hooffeen dhangala’aa isa jalaa keessaa wantoota kana hir’isuu akka danda’uu fi cunqina gad-aanaa irratti fuula dhaaba meeshaa qabannaa irratti qabamuun dhiibbaa qabaachuu akka danda’u akeekkachiisa. Hooffee irraa kaasuun dhangala’aan hafe saamuda funaaname wajjin walqixa dha jettee hin fudhatin.

Haala dambii Ameerikaa eerame keessatti, Gabateen II kan 40 CFR 136.3 saamudawwan wantoota sochii fuulaa qaban 6 °C ykn isaa gadi akka qabbanaa’anii fi yeroo tursiisaa ol’aanaa sa’aatii 48 akka qabaatan ibsa; kunis yaadannoo miiljalee isaa hordofa. Saamuda fudhachuudhaan dura qaruuraawwan, geejjibaa fi laaboraatooriin fudhachuu qindeessi. Baasuun sirriitti raawwatame wanta yeroo funaanuu ykn kuusuu bade deebisee uumuu hin danda’u.

Lakkoofsa fayyadamuun dura to’annoo qulqullinaa dubbisi

Tumaaleen to’annoo qulqullinaa 40 CFR 136.7 keessaa to’annoo akka saamudawwan duwwaa, sakatta’iinsa sirreeffama safartuu, saamudawwan to’annoo laaboraatoorii, saamudawwan wanti wabii itti dabalamee fi saamudawwan dachaa adda baasu. Gaheen isaanii garaagara. Saamudni duwwaan faalama sakatta’a; saamudni wanti wabii itti dabalame wanti wabii dabalame saamuda sana keessaa deebisee argamuu danda’uu isaa sakatta’a; saamudni dachaan immoo irra deebi’amee qorannaan bu’aa wal fakkaatu kennuu madaala.

Fakkeenya adeemsa walbira qabuuf dhiyaate tokko ilaali: bishaan seenu irratti 1.0 mg/L akka LAS, bishaan bahu irratti immoo 0.2 mg/L akka LAS gabaafame. Shallaggiin kun cunqina MBAS gabaafame keessatti hir’ina 80% kenna. Kana wantoota sochii fuulaa qaban 80% baasuu jedhanii waamuun dura, saamudawwan haalota adeemsaa walbira qabamuu danda’an bakka bu’uu, bu’uura gabaasaa tokko fayyadamuu fi to’annoo fudhatama qabu qabaachuu isaanii sakatta’i. Yaa’iinsi bishaanii yoo jijjiirame, cunqinni hir’achuunis baay’inni wantaa gadi lakkifamu 80% hir’achuu isaa hin mirkaneessu.

Bu’aan daangaa gabaasaa gadi ta’e jechuun laaboraatooriin sadarkaa ibsame sanaa gaditti MBAS baay’inaan amanamummaadhaan murteessuu hin danda’u jechuu dha. Kun saamudni wantoota sochii fuulaa qaban hin qabu ykn ulaagaalee qulqullina bishaanii hunda guuta jechuu miti.

Mala filachuuf, qajeelfama meetiiliin buluu qorannoo xiinxalaa keessatti fayyadamuu irraa jalqabi. Qophii laaboraatooriitiif, qajeelfama qabannaa keemikaalaa fi nageenya laaboraatoorii barbaachisaa ta’e fayyadami. Murtiin deebii halluu waliinii safaruu mannaa wanta sochii fuulaa qabu murtaa’e tokko adda baasuu yeroo barbaadu, mala xiinxalaa gosa keemikaalaa sanaaf addaa ta’e gaafadhu.