Meetiiliin buluu yeroo ulfaa fi harma hoosisuu

Yeroo ulfaa ykn harma hoosistan, gareen kunuunsa fayyaa keessan murtii yaalaa osoo hin kennin, fayyaa waliigalaa fooyyessuuf, madaa afaanii yaaluuf ykn daa’ima harma irraa guusuuf meetiiliin buluu fayyadamuu hin jalqabinaa. Haalota kanaaf sirni itti fayyadamaa mana keessaa nageenyi isaa mirkanaa’e hin jiru. Murtiin hospitaala keessatti farra summii karaa ujummoo dhiigaa kennamu fayyadamuu, copha afaaniin fudhatamu filachuu ykn halluu harma irratti dibuu irraa rakkoo adda ta’e ilaallata.

Gaaffiin faayidaa qabu ifa ta’uu qaba: oomisha kam, karaa kamiin, haala kamiif, eenyutu isaaf saaxilamuu danda’a? Qaama haadhaa keessatti xuuxamuu, daa’imni gadameessa keessa jiru saaxilamuu, aannan keessa darbuu fi daa’imni wanta fiixee harmaa irra jiru liqimsuun gaaffilee adda addaati.

Ulfaa: akeekkachiisni maal irratti hundaa’a

Odeeffannoon ajaja qorichaa Ameerikaa kan lilmoo PROVAYBLUE miidhaa daa’ima gadameessa keessa jiru irra ga’uu danda’u akeekkachiisa. Yeroo qaamoleen uumamanitti hantuutaa fi rabbit afaaniin meetiiliin buluu kennamaniif keessatti bu’aawwan guddina irratti miidhaa geessisan ibsa. Yaaliiwwan bineensotaa sun mallattoo balaa agarsiisu; hamma afaaniin fudhatamu kan namaaf nageenya qabu hin murteessan.

Ragaa nama irratti argame keessaa inni cimaa tokko lilmoo keessa amniyoonii, jechuunis lilmoo gara kiisha dhangala’aan guutamee daa’ima gadameessa keessa jiru marsu keessatti kennamu ilaallata. Yeroo durii, ogeeyyiin fayyaa kiisha lakkuu adda baasuuf yeroo dhangala’aa amniyoonii qorannoof fudhatan halluu fayyadamu turan. Karaan kun halluu naannoo daa’ima gadameessa keessa jiruutti galcha; lilmoo ujummoo dhiigaa haadhaa keessatti kennamu waliin walitti makamu hin qabu.

Qorannoo duubatti deebi’ee ilaale kan van der Pol fi hiriyoota isaa bara 1992 keessatti, ulfa lakkuu 89 irraa dhangala’aan amniyoonii qorannoof fudhatame; isaan keessaa 86 keessatti meetiiliin buluu fayyadame. Ulfa kudha torba keessatti daa’imni atresiyaa jeejunaalii qabu ture; kun kutaan mar’imaan qal’aa dhabamuu ykn cufamuun uggura uumamuudha. Ulfa miidhaman 15 keessaa, saaxilamni halluu lakkuu kam irra akka ga’e adda baafamuu danda’e keessatti, daa’imni miidhame isa saaxilame ture. Kun mallattoo balaa nageenyaa cimaa karaa itti fayyadamaa sanaan walqabatu ture malee, balaa halluun tasaa gogaa irratti faca’uu ykn dabalata afaaniin fudhatamu booda jiru tilmaamuuf hin turre.

Maaliif yaalli hatattamaa murtii adda ta’ee hafa

Odeeffannoon oomisha lilmoo Proveblue 5 mg/mL yeroo ulfaa itti fayyadamuun akka haala ifatti barbaachisaa ta’etti daangeffamu taasisa; fakkeenyaaf methemoglobinemia lubbuu balaaf saaxilu ni kaasa. Rakkoo kana keessatti, himoogilobiiniin jijjiirame oksijiinii akka idileetti geessuu hin danda’u. Balaan dhukkuba osoo hin yaalamin hafuu, balaa qorichaa waliin murtii keessatti ilaalamuu qaba.

Haalli yaalaa addaa kun humna, dandeettii yaaduu ykn ittisaaf fedhiidhaan itti fayyadamuu hin deeggaru. Hospitaala keessatti meetiiliin buluu yoo dhiyaate, ulfaa ta’uu keessan, umrii ulfa keessanii fi qoricha ykn dabalata fudhattan hunda garee yaalaa beeksisaa. Filannoo biraa ofumaan filachuuf yaalaa osoo jirtan qorannoo hatattamaa hin tursiisinaa.

Gabatee ragaa karaa itti fayyadamaa irratti hundaa’e

Gabateen kun ragaa jiru fi gaaffilee inni deebisuu hin dandeenye adda baasa. Kun walitti qabama haaraa qajeelfamoota oomishaa, qorannoowwanii fi wabii harma hoosisuu liinkiin kennaman irraa qophaa’eedha; 12 Fulbaana 2026 irratti mirkanaa’e.

Oomisha ykn karaa saaxilamaa	Ragaa fi haala yaalaa	Hiika hojiirra oolu
Lilmoo PROVAYBLUE ykn Proveblue karaa ujummoo dhiigaa kennamu	Oomishaaleen farra summii ajaja ogeessaatiin kennaman akeekkachiisa ulfaa fi daangaa harma hoosisuu adda ta’e qabu. Proveblue methemoglobinemia lubbuu balaaf saaxilu akka sababaa yeroo ulfaa itti fayyadamuun barbaachisuu danda’uutti adda baasa.	Hospitaala keessatti faayidaa fi balaa madaaluu; qajeelfamni lilmoo oomisha afaaniin fudhatamu kan gabaa irraa bitamu hin mirkaneessu.
Halluu meetiiliin buluu keessa amniyoonii galfamu	Qorannoowwan durii dhangala’aa amniyoonii ulfa lakkuu irraa fudhachuu irratti gaggeeffaman saaxilama kallattii kiishaa fi atresiyaa mar’imaanii walqabsiisan.	Waa’ee argannoowwan daa’ima gadameessa keessa jiruu yeroo mari’attan karaa kana ifatti ibsaa; baay’ina taateewwan achitti mul’ate saaxilamoota biroo irratti hin fayyadaminaa.
Copha, kaapsulii ykn furmaata afaaniin fudhatamu	LactMed yeroo harma hoosisuu meetiiliin buluu afaaniin fayyadamuuf odeeffannoon nageenyaa akka hin jirre gabaasa. Ragaan sakatta’ame yeroo ulfaa fayyaa waliigalaa fooyyessuuf sirna itti fayyadamaa hin mirkaneessu.	Hammi xiqqaan beeksifame ykn qulqullinni isaa himamu ragaa nageenyaa ulfaa ykn daa’imaa dhabame bakka hin bu’u.
Afaan keessatti bakka murtaa’e irratti dibuu ykn dhangala’aa afaan ittiin dhiqatan kan walmakamee qophaa’e	Yaaliin mucositis afaanii kaansarii waliin walqabatu irratti ramaddii carraa irratti hundaa’uun gaggeeffame namoota ulfaa fi harma hoosisan hin hammatin. Gareen kun namoota ulfaa madaa afaanii idilee qaban irraa adda.	Garee biraa keessatti bu’a qabeessa ta’uun nageenya walhormaataa mirkaneessuu hin danda’u. Qophii oomishaa, cunqina, bakka tuqe fi liqimsamuu kamiyyuu galmeessaa.
Fiixee harmaa ykn gogaa harmaa irratti dibuu	Maddoonni yaalaa sakatta’aman mala meetiiliin buluu fayyadamuun harma irraa guusuu nageenya qabu hin mirkaneessan. Hafteen gubbaa irratti hafu gaaffii tuquu kallattii aannan keessa darbuu irraa adda ta’e kaasa.	Daa’ima harma hodhuu irraa dhowwuuf meetiiliin buluu hin dibinaa. Qaamni haadhaa dursee osoo hin xuuxin daa’imni oomishicha tuquu danda’a.

Madaa afaanii yeroo ulfaa

“Madicha irratti qofa” jechuun gaaffii saaxilamaa hin furu. Oomishni afaanii golgaa keessaa afaanii tuqa, hancufa waliin walmakaa fi liqimfamuu danda’a. Wantoonni isa keessatti makamanis barbaachisoo dha: makaan borax, damma, alkoolii ykn wantoota biroo qabu meetiiliin buluu qofa bakka bu’uu hin danda’u.

Qorannoon sadarkaa 2 ramaddii carraa irratti hundaa’e kan dhangala’aa meetiiliin buluu afaan ittiin dhiqatan mucositis afaanii kaansarii waliin walqabatuuf namoota ga’eessota keemooteraapii fudhatan, kunuunsa baratamaa argatanis dhukkubbiin isaanii itti fufe qorate. Namoota ulfaa fi harma hoosisan keessaa hambisuun isaa argannoowwan isaa gaaffii kanaaf waliigala gochuu dhiisuuf sababaa qabatamaadha. Qorannichi haala yaalaa murtaa’e ilaallata malee, furmaata waliigalaa madaa afaanii yeroo ulfaa hin turre.

Ogeessa ilkaan, deessistuu ykn ogeessa qorichaa yaala madaa jiruuf mijatu adda baasuu fi oomishicha guutuu sakatta’uu gaafadhaa. Qajeelfamni NHS madaa afaanii madaa torban sadii caalaa turu, madaa duraanii irraa adda ta’e, ykn dhukkubbiin isaa dabalu, diimatu ykn dhiiguuf qorannoo gorsa. Madaan sababiin isaa hin beekamne kan yeroo dheeraaf turu irra deddeebi’anii halluu dibuu osoo hin taane qorannoo barbaada.

Harma hoosisuu: qajeelfamni guyyaa saddeetii maal jechuudha

Yaala PROVAYBLUE karaa ujummoo dhiigaa kennamuuf, qajeelfamni Ameerikaa dhukkubsattoonni yeroo yaalaa fi sana boodas hanga guyyaa saddeetiitti harma hoosisuu akka dhaaban ajaja. Gorsi kun deebiiwwan miidhaa cimaa geessisuu danda’an, miidhaa DNA irratti geessisu dabalatee, ilaallata. Kun qajeelfama ajaja qorichaa oomisha sanaaf adda ta’eedha malee, yeroo turtii nageenya qabu kan qophii meetiiliin buluu hundumaaf ykn irra deddeebi’anii afaaniin fayyadamuuf qoratame miti.

Galmeen LactMed Guraandhala 2026 odeeffannoon barbaachisaan maxxanfame kan sadarkaa qorichaa qaama haadhaa ykn daa’imaa keessa jiruu fi odeeffannoon nageenyaa yeroo harma hoosisuu afaaniin fayyadamuuf akka hin jirre gabaasa. Akkasumas gabaasa bara 1933 keessatti qorichi haadhaaf erga kennamee booda aannaniin gara buluutti akka hin jijjiiramne mari’ata; karaa itti kenname ujummoo dhiigaa ta’uu akka malu tilmaamama. Halluun aannanii jijjiiramuu dhiisuun saaxilama daa’imaa murteessuu ykn nageenya mirkaneessuu hin danda’u. Ijaan ilaaluun safartuu cunqinaa ammayyaa daangaa adda baasuu beekamaa qabu miti.

Yaalli hospitaalaa yoo barbaachise, karoora nyaachisuu barreeffamaa yeroo qorichi dhumaaf itti kenname, qophii nyaachisuu yeroo gabaabaa, yoo mijate aannan elmachuu fi yoom akka deebi’anii hoosisan hammatu argadhaa. Yeroo gabaabaaf addaan kutuun harma hoosisuu dhaabbataadhaan dhiisuuf murteessuu jechuu hin qabu. Halluu fincaanii ykn shallaggii yeroo walakkaa qorichaa qaama keessaa badu kan interneetii irratti argamu irraa yeroo deebi’anii hoosisuu hin shallaginaa.

Yeroo harma irraa guusan harma irratti dibuu

Daa’imni harma hodhuu akka dhaabu gochuuf meetiiliin buluu fiixee harmaa ykn harma irratti hin fayyadaminaa. Yaaddoon jiru oomishni kallattiin afaan daa’imaa seenuu ykn gogaa isaa tuquu dabalata. Aannan keessa darbiinsi isaa baay’ee xiqqaa ta’uu isaa ragaan tilmaamaa illee yoo agarsiise, karaan saaxilamaa sun ammallee osoo hin furamin hafa.

Harma irraa guusuu karoorfameef, mala NHS harma hoosisuu dhaabuuf gorsu suuta suutaan yeroo hoosisuu hir’isuu fi nyaachisuu bakka bu’u umrii daa’imaa wajjin walsimu fayyadama. Kun harma aannaniin guutamee dhiita’uu fi balaa mastitis ni hir’isa. Miira mijataa dhabuu ykn rakkina nyaachisuu irraa kan ka’e murtiin yoo ta’e, ogeessi harma hoosisuu ce’umsa kana haala keessaniif akka mijatutti qindeessuuf gargaaruu danda’a.

Saaxilamni duraan yoo mudate

Gorsa argachuuf qophii gochaa osoo jirtan saaxilama ajaja ogeessaa hin qabne hin irra deebi’inaa. Qodaa oomishichaa tursiisaa; cunqina, wantoota keessatti makaman, hamma, karaa, yeroo, sadarkaa ulfaa ykn umrii daa’imaa fi daa’imni oomishicha kallattiin tuquu isaa galmeessaa. Odeeffannoon kun “halluu buluu xiqqoo” ture jechuu qofa caalaa faayidaa qaba.

Madaallii saaxilama sanaaf adda ta’e argachuuf garee kunuunsa ulfaa keessanii, ogeessa qorichaa ykn tajaajila odeeffannoo summii qunnamaa. Daa’imni oomishicha liqimsee jiraachuu yoo danda’e, gorsa tajaajila summii hatattamaan barbaadaa. Hafuura baafachuun rakkachuu, kufuu, qaamni gaggabuu ykn dammaquun baay’ee rakkisaa ta’uun gargaarsa hatattamaa barbaada.

Tarree qorichaa keessanis fidaa. Qajeelfamni walitti dhufeenya meetiiliin buluu fi qorichoota biroo qorichoonni seerotooniin irratti hojjetan maaliif barbaachisoo akka ta’an ibsa; wabiin nageenyaa bal’aan haalota biroo itti fayyadamuun hin taane hammata. Meetiiliin buluu waliin kan walsimu fakkeessuuf qorichoota ajaja ogeessaatiin kennaman ofumaan hin dhaabinaa.