Barruu qorannoo
Meetiiliin buluu fi yaala saaxiluu: barachuun milkaa'uun maaliif barbaachisaa akka ta'e

Namoonni lama turtii yaala saaxiluu sodaa bakka dhiphaa tokko xumuranii akka bahan yaadi. Inni jalqabaa tasgabbaa'ee baha. Sodaan isaa yaalii isa dhumaa irratti, yeroo yaalichi xumuramu, zeerootti dhihaata. Inni lammaffaan hollachaa baha. Sodaan isaa yeroo xumuraatti ammallee ol'aanaa dha. Lamaan isaanii booda kaapsuulii wal fakkaatu fudhatu. Ji'a tokko booda, namni tasgabbaa'ee bahe fooyya'a; inni hollachaa bahe immoo hammaata. Qoricha tokko, hamma qorichaa tokko, bu'aawwan wal faallessan.
Barreeffamoonni qorannoo meetiiliin buluu fi dhaamsamuu sodaa kana gabaasu. Qorichi akka qoricha tasgabbeessaa sodaa kallattiin hir'isutti hin hojjenne. Akka gargaaraa yaadannoo cimsuutti, waan sammuun turtii yaalaa booda irratti hojjechaa ture kamiyyuu cimsu ta'ee hojjete. Yeroo turtiin yaalaa barumsa dhaamsamuu sodaa uume, qorannoowwan boodaa sodaa xiqqaa agarsiisan. Yeroo kana hin uumne, faayidaan sun bade; kallattiin bu'aas gara faallaatti akeeke. Garaagarummaan kun ifa akka ta'uuf, barruun kun yaaliiwwan bineensotaa qorannoo yaala saaxiluu namootaa wajjin wal bira qaba.
Dhaamsamuun sodaa barumsa haaraa dha, haquu miti
Leenjiin sodaa kakaastuu duraan sodaa hin uumnetti taatee hin namne irra deddeebi'ee firoomsuun, kakaastuun sun qofaan sochii malee dhaabbachuu ykn irraa fagaachuu hamma kakaasutti itti fufa. Leenjiin dhaamsamuu sodaa itti aansuun kakaastuu sana taatee sana malee yeroo baay'ee dhiheessa. Qoratamaan waan haaraa bara: kakaastuun kun bakka kanatti miidhaan akka dhufu kana booda hin akeeku. Walitti dhufeenyi duraanii hin haqamu. Isa haaraa wajjin wal dorgoma; haalli naannoo yoo jijjiirame, yeroo booda, ykn waan isa yaadachiisu booda deebi'uu danda'a. Qorattoonni deebi'uuwwan kana haala naannoo jijjiiramuun deebi'uu, ofumaan deebi'uu fi deebisanii kakaasuu jedhuun waamu.
Dorgommiin kun yeroo kenninsaa barbaachisaa taasisa. Wanti turtii yaalaa dura kennamu hubannoo ykn yaaddoo yeroo turtii sanaa jijjiiruu danda'a. Wanti turtii booda kennamu kana gochuu hin danda'u. Adeemsa yaadannoo cimsuu, kan sa'aatii hedduu fudhatee faana yaadannoo haaraa tasgabbeessu, qofa irratti dhiibbaa gochuu danda'a. Wanti armaan gadii hundi garaagarummaa kana irratti hundaa'a.

Fakkiiwwan kun sadarkaalee afran agarsiisu. Barachuun sadarkaa lammaffaa keessatti raawwatama. Meetiiliin buluun sadarkaa sadaffaa keessatti kennama. Milkaa'inni sadarkaa afraffaa keessatti qoratama; yoo danda'ame haala naannoo leenjii irraa adda ta'e keessatti ta'uu qaba, sababni isaas sodaan kutaa yaalaa keessatti qofa hin mul'anne faayidaa daangeffamaa qaba.
Hantuutonni jalqaba maal agarsiisan
Ka'umsi isaa yaalii yaadannoo tursiisuu ture. Gonzalez-Lima fi Bruchey hantuutonni sagalee tokko yeroo dhaga'an sochii malee akka dhaabbatan leenjisanii, deebii sana dhaamsan; achiis turtii hunda booda meetiiliin buluu ykn furmaata soogiddaa lilmoon kennan. Hammi qorichaa 4 mg/kg ture; garaa keessaa, qaawwa peritoneum keessatti kenname. Jalqaba dhaamsamuu sodaa booda daqiiqaa 30 irratti kennamee, guyyoota shan keessatti irra deebi'ame. Hantuutonni qoricha argatan qorannoowwan boodaa irratti sagalee sanaaf sochii malee dhaabbachuun isaanii xiqqaate; waliigalaan gara walakkaatti, qorannoowwan isa dhumaa irrattis gara harka shan keessaa tokkootti hir'ate. Garuu sagaleen dhaga'amuu dura sochii malee dhaabbachuu, sochii waliigalaa fi safartuuwwan sodaa irratti garaagarummaan hin turre. Yaadannoo caalaatti tursiisuun sochii saayitookroom oksideesii ol'aanaa wajjin wal qabate. Kun agarsiiftuu dandeettii anniisaa maayitookondiriyaa ti; keessumaa naannoowwan korteksii preefrontaal keessatti, kanneen akka kutaa fuulduraa infralimbic, kutaa frontal gubbaa fi gidduu, akkasumas korteksii orbital cinaachaa dabalatee. Barreessitoonni kana akka deeggarsa meetaabolizimii adeemsa yaadannoo cimsuuf marsaawwan dhaamsamuu sodaa kuusan keessatti kennamutti hiikan.
Qorannoon hantuutotaa inni lammaffaan dhiibbaan kun bineensota dhaamsamuu sodaa irratti akka kufan filataman keessattis itti fufuu isaa gaafate. Wrubel fi hiriyoonni isaa hantuutota dhalootaan dandeettii of baraaruu dhabuu qaban fayyadaman; gosti kun akka moodeela sodaa itti fufuuf saaxilamummaa agarsiisutti yaadamee ture. Hantuutonni kun akka idileetti sodaa baratan, garuu sodaa isaanii dhaamsuun baay'ee xiqqaa ture; sararoonni sochii malee dhaabbachuu isaanii hin hir'anne, kan garee to'annoo garuu hir'atan. Ji'a tokko booda, hantuutonni dandeettii of baraaruu dhabuu qaban guyyoota shan dabalataaf sagalee qofatti saaxilaman; guyyaa hunda saaxilamuu booda 4 mg/kg meetiiliin buluu ykn furmaata soogiddaa argatan. Haala naannoo dhaamsamuu sodaa keessatti qorichi jijjiirama xiqqaa qofa fide. Gara haala naannoo sodaa jalqaba itti baratanitti yeroo deebi'an, deebi'uun sodaa garee meetiiliin buluu keessatti baay'ee gadi bu'aa ture. Yaala saaxiluuf, kun bu'aa xiyyeeffannoo harkisu dha; sababni isaas dhukkubsattoonni fooyya'iinsa bakka haaraattis isaan waliin deemu barbaadu.
Itti aansuun haalli bu'aan kun itti daangeffamu mul'ate. Auchter fi hiriyoonni isaa hantuutota dandeettii dhaamsamuu sodaa ol'aanaa, gadi bu'aa ykn giddugaleessaa qabaachuuf filatamanii wal horan qoratan; dhaamsamuu sodaa booda battalumatti qoricha yeroo tokko lilmoon kennan. Meetiiliin buluun sodaa deebisanii kakaasuu boodaa kan hir'ise hantuutota turtii sana keessatti sodaa isaanii sirriitti dhaamsan qofa keessatti ture. Milkaa'inni kun raawwii giddugaleessa saamuda sanaa caalaa gara 0.2 standard deviations ol ta'een ibsame. Hantuutota sodaa isaanii sirriitti hin dhaamsine keessatti qorichi homaa hin goone. Adeemsi cinaatti yaadannoo deebisanii kaasuu fi dhaamsamuu sodaa walitti maku, turtiin milkaa'uu isaa osoo hin ilaalin gargaare. Kun kufaatiin sun amala bineensotaa osoo hin taane, garee qoricha argate qofa irratti kan mul'ate ta'uu agarsiise. Qajeelfamni barreessitoonni ibsan kan damee kana qindeessu dha: wanti yaadannoo cimsu neetworkii yeroo sana socho'aa ture cimsa; barachuun milkaa'uunis barbaachisaa dha.
Qorannoo namootaa: turtii yaala saaxiluu tokko sodaa bakka dhiphaaf
Qorannoon yaalaa adeemsa hantuutotaa hamma naamusni hayyamutti kallattiin namootaaf madaqse. Telch fi hiriyoonni isaa ga'eessota 42 sodaa bakka dhiphaa cimaa qaban carraan garee meetiiliin buluu ykn garee qoricha fakkeessaa keessa ramadan; qorichis turtii yaala saaxiluu tokko booda qofa kenname. Turtiin sun kutaa xiqqaa cufamaa keessatti ciisuun yeroo ja'a saaxilamuu of keessaa qaba ture; tokkoon tokkoon isaanii daqiiqaa shan, waliigalaan daqiiqaa 30 turan. Giddugaleessi sodaa isa ol'aanaa saaxilamuu jalqabaa irratti 100 keessaa 73 irraa, isa dhumaa irratti gara 24tti gadi bu'e. Kenninsi qorichaa turtii sana booda battalumatti jalqabe: waliigalaan 260 mg meetiiliin buluu, kaapsuulii sadiitti qoodamee garaagarummaa sa'aatii ja'a hanga kudhaniin kenname; kun yeroo yaadannoon itti cimu uwwisuuf ture. Ragaan namootaa waa'ee meetiiliin buluu gaddaa fi yaaddoodhaaf qorannoo kana haala bal'aa keessatti hubachuuf gargaara; yaalii yaala saaxiluu to'atamaa ta'ee kan jiru isa kana qofa dha.
Gaaffiin dursee murtaa'e qorichi giddugaleessaan qoricha fakkeessaa caalaa gaarii ta'uu isaa hin turre. Dhiibbaan isaa sodaa xumura saaxilamuu isa ja'affaa irratti hafe irratti hundaa'uu isaa ture. Dhugumaan irratti hundaa'e. Ji'a tokko booda, kutaa adda ta'e keessatti yeroo qorataman, dhukkubsattoonni turtii sana sodaa zeeroon xumuran meetiiliin buluu irratti giddugaleessa sodaa isa ol'aanaa gara 11 qaban; qoricha fakkeessaa irratti immoo gara 30 ture. Dhukkubsattoonni sodaa gara 47tti xumuran bu'aa faallaa agarsiisan: gara 33 fi 17. Haa ta'u malee, faallaan sun kallattii bu'aa qofa ture malee bu'aa mirkanaa'aa hin turre. Garee meetiiliin buluu keessatti, sodaan xumuraa ol'aanaan sodaa ji'a tokko boodaa ol'aanaa tilmaamuuf gargaare; garee qoricha fakkeessaa keessatti garuu hin gargaarre.
Argannoon lammaffaan hiika yaadannoo kana deeggara. Hirmaattonni kutaa sana keessatti odeeffannoo xixiqqaa sodaa hin uumnes argan; lakkoofsotaa fi iddoowwan sababa itti yaadatan hin qabne turan. Guyyaa tokko irratti yaadachuun garaagarummaa hin qabu ture, garuu guyyoota 30 irratti gareen meetiiliin buluu wantoota yaadataman gara dachaa lamaa yaadate. Barreessitoonni bu'aawwan lamaan waliin hiikan: meetiiliin buluun turtii booda kenname yaadannoo tursiisuu cimse; yeroo dhaamsamuun sodaa raawwatame barumsa dhaamsamuu sodaa, akkasumas dhaamsamuun raawwatamuu isaa osoo hin ilaalin odeeffannoo haala naannoo tursiisuu cimse. Kun dhiibbaa yaadannoo cimsuu waliigalaa wajjin walsima malee dhiibbaa tasgabbeessuu battalaa miti.
Wal bira qabuu gosoota uumamaa adda addaa
| Qorannoo | Qoratamtootaa fi saxaxa | Hamma qorichaa fi yeroo kenninsaa | Bu'aa ijoo |
|---|---|---|---|
| Gonzalez-Lima fi Bruchey, 2004 | Hantuutota idilee 16, sagalee wajjin sodaa firoomsanii leenjisuu, itti aansuun dhaamsamuu sodaa | 4 mg/kg IP, turtii hunda booda 30 min, guyyoota 5 | Qorannoowwan boodaa irratti sochii malee dhaabbachuu sagaleen kakaasu xiqqaa; sagalee dura sochii malee dhaabbachuu ykn safartuuwwan sochii irratti jijjiirama hin qabu; yaadannoo tursiisuun saayitookroom oksideesii preefrontaal wajjin wal qabate |
| Wrubel fi hiriyoota isaa, 2007 | Hantuutota dhalootaan dandeettii of baraaruu dhabuu qaban, sararoota dhaamsamuu sodaa hin hir'anne qaban | 4 mg/kg IP, turtii sagalee guyyaa guyyaan taasifamu 5 keessaa tokkoon tokkoon isaa booda 30 min | Haala naannoo dhaamsamuu sodaa keessatti jijjiirama xiqqaa; gara haala naannoo sodaa itti baratanitti yeroo deebi'an deebi'uun sodaa baay'ee hir'ate |
| Auchter fi hiriyoota isaa, 2017 | Hantuutota 84 dhaamsamuu sodaa ol'aanaa, gadi bu'aa ykn giddugaleessaa qabaachuuf wal horsiifaman | 4 mg/kg IP dhaamsamuu sodaa booda battalumatti | Sodaa deebisanii kakaasuu kan hir'ise warra sodaa isaanii milkaa'inaan dhaamsan qofa keessatti; yaadannoo deebisanii kaasuu fi dhaamsamuu sodaa walitti makuun milkaa'ina turtii osoo hin ilaalin gargaare |
| Telch fi hiriyoota isaa, 2014 | Ga'eessota 42 sodaa bakka dhiphaa qaban, turtii saaxiluu 30-min tokko | 260 mg afaaniin, turtii booda gara 12 hanga 20 h keessatti qoodamee kenname | Ji'a 1 irratti kutaa haaraa keessatti, faayidaan sodaa xumuraa irratti hundaa'e: xumura tasgabbaa'aa booda fooyya'iinsa, xumura sodaa qabu booda hammaachuu agarsiisu; odeeffannoo haala naannoo osoo hin yaadin argame yaadachuun guyyoota 30 irratti dachaa ta'e |
Gabateen kun haala bu'aawwan keessatti irra deddeebi'amu ifatti mul'isa. Qorannoo afran keessatti qorichi turtii booda kenname. Qorannoowwan walitti dhufeenya kana qorachuuf saxaxaman lamaan keessatti faayidaan milkaa'ina turtii wajjin wal qabata. Bu'aan haala naannoo haaraattis itti fufuu isaa qorannoowwan boodaa lamaan keessatti qoratamee, lamaan keessattis argame; kun kallattii yaalaaf barbaachisaa ta'e dha.
Ragaa kana akkamitti hiika isaa caalaa itti kennuu malee dubbisuu dandeenya
Jalqaba, barachuu fi raawwii adda baasi. Sodaan yeroo turtii yaalaa safaramu raawwii deeggarsa jalatti mul'atu agarsiisa: ogeessi yaalaa ni jira, kutaan ni beekama, seeronnis ifa dha. Sodaan ji'a tokko booda kutaa haaraa keessatti safaramu waan yaadannoo keessatti tursiifame agarsiisa. Meetiiliin buluun akka waan turtii yaalaa salphatti akka itti dhaga'amu godhuutti gonkumaa hin qoratamne. Akka waan bu'aa turtii sanaa yaadannoo keessatti tursiisuutti qoratame.
Lammaffaa, daangaa saamudaa kabaji. Hirmaattota afurtamii lama, irra caalaa barattoota dargaggoota, turtii saaxiluu tokko, sirna kenninsa qorichaa afaanii murtaa'aa tokko, fi mallattoo gara miidhaatti akeeku kan sadarkaa barbaachisummaa istaatistikii hin geenye qabaachuun, akkaataan hojiirra oolmaa isaa jiraachuu agarsiisa malee adeemsa yaalaa miti. Qorannoowwan bal'aan meetiiliin buluu seelotaa fi bineensota keessatti taasifaman, akkasumas gaaffileen hamma qorichaa fi nageenya isaa ilaalchisee jiran, argannoon yaadannoo cimsuu kamiyyuu maaliif ofiin of yaaluutti geessuu akka hin qabne ibsu. Balaa walitti dhufeenya serotooniinii qofti, kan barreeffamoota qorannoo jeequmsa miiraa keessatti galmaa'e, itti fayyadama of eeggannoo hin qabne dhowwa. Barreessitoonni qorannoo kanaas turtii gaarii irratti hundaa'uun turtii booda itti fayyadamuu yaada dhiheessan malee, yeroo hunda qoricha kennuu hin yaadne.
Sadaffaa, ibsa akkaataa hojiirra oolmaa isaa daangeessi. Meetiiliin buluun hamma xiqqaan hargansuu seelii maayitookondiriyaa deeggara; qorannoon hantuutotaas yaadannoo tursiisuu saayitookroom oksideesii korteksii preefrontaal keessatti argamu wajjin walitti hidha. Kun adeemsa yaadannoo cimsuu anniisaa barbaadu deeggara malee, wanti kun sodaa haqa jedhu hin deeggaru. Dubbistoonni ibsa dhukkuba murtaa'e ilaallatu madaalan mala adda baasuu qajeelfama keenya qorannoowwan meetiiliin buluu dubbisuuf qophaa'e keessatti jiru fayyadamuu danda'u: maaltu akka baratame, qorichi yoom akka kenname, yaadannoo tursiisuun eessatti akka qoratame, fi gareewwan to'annoo jijjiirama sochii ykn yaaddoo bu'uuraa akka sababaatti hambisuu isaanii gaafadhaa.
Cuunfaan ragaa kanaaf amanamaa ta'e gabaabaa dha. Sodaan milkaa'inaan erga dhaamee booda, meetiiliin buluun turtii booda kenname hantuutota keessatti, akkasumas yeroo tokko namoota sodaa bakka dhiphaa qaban keessatti, yaadannoo tursiisuu fooyyesse. Dhaamsamuun sodaa yeroo hin milkoofne, hin gargaarre; faana yaadannoo dogoggoraa cimsuu illee danda'a. Yaadannoo fooyyessuun sodaa hir'isuu wajjin tokko miti. Yaadannoo kam akka fooyya'u kan murteessu turtii yaalaa ti malee kaapsuulii miti.