Meetiileen buluu fayyadamuuf yaaduun dura gaaffilee ogeessa yaalaa gaafachuu qabdan

Gaaffiin jalqabaa baay’ee faayidaa qabu kan dhimmicha adda baasee ibsu dha: “Rakkoo kanaaf gargaarsa nan barbaada; meetiileen buluu akka fayyadamu gorfamuus argeera. Ragaan sun haala koo irratti ni hojjetaa?” Kun ogeessi yaalaa keessan kaayyoo qoratuu fi himannaa madaalu akka qabaatu taasisa. Meetiileen buluu “gaarii” ta’uu qofa gaafachuun lamaan isaanii iyyuu ifa osoo hin ta’in dhiisa.

Asxaa oomisha sirrii sanaa, tarree qorichootaa fi dabalata nyaataa yeroo ammaa fayyadamtanii, akkasumas madda yaada dhihaatee fidaa. Karoora marii ogeessa yaalaa waliin taasifamu kan fuula tokko qabu banaa fi beellama keessan dura maxxansaa. Odeeffannoo fi murtoowwan galmeessuuf bakka qaba. Karoora kana guutuun oomishni tokko isiniif mijataa ta’uu hin mirkaneessu.

1. Waa’ee oomishaa mari’achuun dura rakkoo ibsaa

Waan jijjiiruu barbaaddan hima tokkoon barreessaa. “Hojii irratti hojiiwwan hojjechuu qabu hordofuu natti ulfaata” jechuun, “Dandeettiin sammuu koo akka fooyya’u nan barbaada” jechuu caalaa odeeffannoo kenna. Rakkoon sun yoom akka jalqabe, jijjiiramaa jiraachuu isaa, fi maal hojjechuu irraa akka isin dhorku itti dabalaa. Duraan dhibeen isin irratti adda baafame yoo jiraate, mallattoolee hanga ammaatti hin madaalamne irraa addaan baasaa galmeessaa.

Akkas jedhaa gaafadhaa: “Waa’ee yaalaa mari’achuun dura kun madaallii dabalataa barbaadaa?” Oomishni tokko akka fayyadamu gorfamuun, sababni rakkoo sanaa beekama jedhamee erga tilmaamamee booda mariin akka jalqabu gochuu danda’a. Ogeessi yaalaa keessan jalqaba mallattoo sana qorachuu, yaala duraan jiru gamaaggamuu, yookaan kaayyoo ifa gochuu barbaaduu danda’a.

Yaaddoowwan keessaniif dursa kennuu fi galmeewwan barbaachisoo fiduun qajeelfama dhaabbata National Institute on Aging kan qophii beellamaa hordofa. Gaaffii baay’ee isin barbaachisu fuula keessan irratti gubbaa kaa’aa.

2. Yaada dhihaate sirriitti adda baasaa

“Meetiileen buluu” maqaa wanta tokkoo ti malee yaala guutuu miti. Fuulduraa fi duuba qodaa sanaa, wantoota keessaa, cunqina, oomishtuu, itti fayyadama yaadame, fi lakkoofsa tuuta oomishaa dabalatee suuraa kaasaa. Qajeelfama gurguraa gara sagantaa itti fayyadama dhuunfaa keessaniitti jijjiiruuf osoo hin yaalin, karaa ittiin fayyadamuuf yaadame, fakkeenyaaf afaaniin fudhachuu yookaan kilinika keessatti kennamuu, galmeessaa.

Odeeffannoon qoricha PROVAYBLUE ajajuuf Ameerikaa keessatti kennamu qoricha ajaja ogeessaa barbaadu, meethemoglobineemiyaa boodarra uumameef ga’eessotaa fi daa’immaniif ujummoo dhiigaa keessaa kennamu ibsa. Asxaan sun faayidaa oomisha qodaa keessatti fayyadamtootaaf gurguramu tokkoo yaadannoo, anniisaa, yookaan kaayyoo biraa yaadameef hin mirkaneessu.

Oomishaa fi itti fayyadama kam irratti akka mari’achaa jirtan akka adda baasu ogeessa yaalaa keessan gaafadhaa. Gurguraan “sadarkaa qulqullina qorichaa qaba” yoo jedhe, sanadoota kana deeggaran fidaa; maal akka mirkaneessanis gaafadhaa. Gamaaggamni qulqullina oomishaa faayidaa qabu, wantichi maal akka ta’ee fi qorannoo qulqullina isaa, ragaa nama yaaluuf jiru irraa addaan baasa.

3. Tarree qorichootaa guutuu fidaa

Qorichoota ajaja ogeessaa barbaadan, oomishaalee ajaja malee argaman, vitaaminota, biqiloota, fi dabalata nyaataa dabaladhaa. Hamma yeroo ammaa fudhattan, yeroo itti fudhattan, itti fayyadama darbee darbee, fi jijjiiramoota dhiheenyaa itti dabalaa. Wantoonni oomisha makaa tokko keessa jiran ifa yoo hin taane, qaphxii isaa fidaa. Tarree sana oomisha meetiileen buluu sirrii sanaa fi karaa itti fayyadamaa yaadame waliin akka gamaaggamu ogeessa qorichaa gaafadhaa.

Tarree kana guutuu gochuuf sababni addaa jira. Akeekkachiisawwan walitti dhufeenya qorichootaa PROVAYBLUE qorichoota seerotooninii irratti hojjetanii fi opiooyidoota waliin sindiroomeen seerotooninii lubbuu galaafachuu danda’u akka uumamu ibsu; deekistroometorfiin, wanta qorichoota qufaa tokko tokko keessa jiru, illee adda baasu. Kanaaf qorichi darbee darbee qofa fayyadamtan illee barbaachisaa ta’uu danda’a. Fakkeenyawwan kun qorannoo walitti dhufeenya qorichootaa guutuu miti.

Meetiileen buluu fayyadamuuf jecha qoricha isiniif ajajame hin dhaabinaa; yeroo gidduu eeguu qabdanis ofumaan hin murteessinaa. Jijjiiramoota yaadaman kamiyyuu akka murteessan ogeessa qoricha ajajee fi ogeessa qorichaa gaafadhaa. Ibsi keenya waa’ee meetiileen buluu fi walitti dhufeenya qorichootaa jechoota marii sanaaf barbaachisan qopheeffachuuf isin gargaaruu danda’a.

4. Seenaa fayyaa keessaa maaltu gamaaggamuu akka qabu gaafadhaa

Dhibeewwan barbaachisoo adda baafaman, alarjiiwwan, miidhaawwan deebii qaamaa duraan mudatan, fi bu’aawwan qorannoo jiran fidaa. Odeeffannoon dhabame akka deebii isin tasgabbeessu ta’etti fudhachuu mannaa, waan hin beekne ibsaa.

Asxaan qoricha ajaja ogeessaa barbaaduu hanqina G6PD keessatti balaa hanqina dhiigaa diigamuu seelota dhiigaa diimaatiin dhufu irraa kan ka’e, akkasumas deebii alarjii cimaa keessatti, PROVAYBLUE fayyadamuun akka dhorkamu ibsa. Ulfaa ta’uu, harma hoosisuu, fi hanqina hojii kalee yookaan tiruu illee ilaala. Seenaa fayyaa keessan keessaa kutaaleen kam madaallii akka barbaadanii fi bu’aawwan duraan jiran gahaa ta’uu isaanii gaafadhaa.

Kun marii barbaachisummaa yaalaa irratti taasifamu dha malee, tarree saanduqaawwan mallattoo itti gochuun itti fufuuf hayyama kennu miti. Ogeessi yaalaa seenaa fayyaa kaayyoo, oomisha, karaa itti fayyadamaa, fi yaalawwan biroo waliin walitti qabee hiikuu qaba.

5. Himannaa tokkoo fi qorannoo isa deeggaru fidaa

Mata duree barreeffama qorannoo, geessituu yookaan DOI, fi hima addaa akka madaalamu barbaaddan kuusaa. Suuraan giraafii ibsa isaa, mala qorannoo, yookaan garee qorannoon irratti gaggeeffame hin qabne, yeroo baay’ee gaaffii ijoo deebii malee dhiisa: dhugumaan maaltu qoratame?

Marii dhimmicha irratti akka xiyyeeffatuuf gaaffilee armaan gadii fayyadamaa. Isaanis qajeelfama NCCIH qorannoo fayyaa hiikuuf kennu irratti hundaa’u.

Gaaffilee himannaa sanaaf baay’ee barbaachisan lama filadhaa. Gargaarsa gaafachuun dura barreeffamoota qorannoo gamaaggamuun isin hin barbaachisu.

6. Filannoowwan biroo wal bira qabaa, tarkaanfii itti aanu irrattis walii galaa

Filannoowwan duraan fudhatama argatan keessaa kamtu kaayyoo walfakkaataa sanaaf deebii kennuu akka danda’u, madaalliin dabalataa kam murtii jijjiiruu akka danda’u, fi odeeffannoo walitti qabaa yeroo jirtanitti waan haaraa tokko illee jalqabuu dhiisuun sirrii ta’uu isaa gaafadhaa. Ibsi FDA itti fayyadama asxaa irratti hin ibsamneef qoricha ajajuu irratti kennu garaagarummaa barbaachisaa adda baasa: ogeessonni yaalaa, gama yaalaatiin mijataa yoo ta’e, qoricha ragga’e tokko itti fayyadama hin raggaasifamneef ajajuu danda’u; garuu FDA itti fayyadama hin raggaasifamne sanaaf nageenyaa fi bu’a qabeessummaa hin mirkaneessine. Haala keessan keessatti itti fayyadama yaadame sana maaltu akka deeggaru gaafadhaa.

Ragaan mirkanaa’aa yoo hin taane, deebii ifa ta’e gaafadhaa: “Wanti hin mirkanoofne kun hojjechuu isaa irratti, anaaf nageenya qabaachuu isaa irratti, moo oomishni kun qorannoo sana waliin walsimuu isaa irratti?” Hanqinni tokkoon tokkoon isaa tarkaanfii itti aanu adda ta’e barbaada. Yaaddoon nageenyaa gamaaggama barbaada; hanqinni ragaa faayidaa asxaa nama caalaatti dinqisiisu filachuun hin guutamu.

Osoo hin deemin dura tarkaanfii irratti walii galtan, eenyu akka itti gaafatamu, fi deebii yoom akka argattan galmeessaa. Yaalli yoo yaadame, faayidaa fi miidhaan akkamitti akka madaalaman, mallattoolee haaraa eenyu akka hordofu, fi maaltu ogeessa yaalaa yaala sana irra deebi’ee akka ilaalu gochuu akka danda’u gaafadhaa. Yaalli tokko illee yoo hin gorfamne, sababaa isaa fi karoora yaaddoo keessan isa jalqabaatiif jiru galmeessaa. Meetiileen buluu kutaa karooraa ta’us ta’uu baatus, beellamni sun faayidaa qaba kan jedhamu waa’ee yaaddoo sanaa deebii fi hordoffii ifa ta’e qabattanii yeroo baatan dha.