Barruu qorannoo
Eenyutu halluu dhiilgee dhiiga ittiin halluujiisan qopheesse? Cuquliisa methylene, Malachowski, Romanowsky, fi Giemsa
Eosin diimaa dha. Cuquliisni methylene cuquliisa dha. Lamaan maki, makaa sana baqqaana dhiigaa haphii gogaa irratti dibii, kutaaleen baqqaanichaa tokko tokko dhiilgee taʼu.
Kutaalee hunda miti. Qophii gaarii keessatti niwukilasoonni seelota dhiigaa adii halluu diimaa-dhiilgee fudhatu; maxxantuu busaa keessattis kiroomaatiniin halluu isuma fudhata, seelonni dhiigaa diimaan naannoo isaa jiran garuu roozii, saayitoopilaazimiin immoo daalacha-cuquliisa taʼanii hafu. Dhiilgeetu gosoota seelotaa adda baasuuf gargaara.
Qaruuraawwan lamaan keessaa tokko illee dhiilgee hin qabu. Halluun kun kan mulʼatu yoo oomishni addaa cuquliisa methylene diigamuun uumamu eosin wajjin islaayidii irratti wal qunname qofa dha. Waggoota 1880mootaa fi 1890moota keessa namni tokko illee oomishni sun akka jiru hin beekne; maal akka taʼe beekuun hafee. Namoonni halluu sana argachuuf yaalan halluuwwan qulqulluu hin taaneen, kophaa isaanii hojjechaa turan; qaruuraan tokko erga jiʼoota lamaaf sheelfii irra turee booda maal akka of keessaa qabu karaa amanamaa ittiin beekan hin qaban turan.
Gaaffiin mata duree keessa jiru deebii falmiin deeggaramuu dandaʼu tokkoo ol kan qabu kanaafi; deebiin sun bara 2011 kan jijjiirames kanaafi.
Wanti mulʼatu makaa wajjin jijjiiramaa ture
Halluun ittiin halluujiisan kun yeroo tokko keessatti hin kalaqamne. Tarkaanfiidhaan ijaarame. Jijjiiramni makaa irratti taasifamu hundi odeeffannoo haaraa ijaan mulʼatu tokko dabalaa ture; tartiibni odeeffannoowwan sanaas seenaa kana hubachuuf karaa ifa taʼe dha.
| Waggaa | Wanti saanii keessa ture | Wanta arguu dandeessu |
|---|---|---|
| 1865 | Asiidiin picric, halluu namtolchee dhiiga irratti jalqaba dibame, Wilhelm Erb tiin | Bocaa akka saaphanaa seelota dhiigaa diimaa tokko tokko keessatti. |
| 1876 | Cuquliisa methylene, Heinrich Caro fi Adolf von Baeyer BASF keessatti | Baasiilasoota dhibee sombaa, harka Robert Koch keessatti. Seelota dhiigaa halluu cuquliisaa tokkoon. |
| 1880 | Cuquliisa methylene fi fuchsin asiidii, halluu neutraalawaa Ehrlich | Seelota diimaa fi guraanuloota eosinofiilii diimaa, niwukilasoota cuquliisa cimaa, saayitoopilaazimii limfoosaayitii cuquliisa daalachaa, fi guraanuloota dhiilgee dukkanaaʼoo halluuwwan lamaan fudhatan. Seelichi neeytiroofilii kan jedhames kanaafi. Lakkoofsa seelota dhiigaa adii gosa gosaan adda baasee lakkaaʼu isa jalqabaa. |
| 1888 | Cuquliisa methylene fi eosin. Czesław Chęciński | Maxxantuu mataa isaa: bocawwan cuquliisaa akka daraaraa deezilii (Plasmodium malariae) fi bocawwan akka haamtuu (gaameetoosaayitoota P. falciparum). Niwukilasii isaa miti. |
| 1890 | Cuquliisa methylene caalaa, alkoolii xiqqaa, fi potassium hydroxide. Albert Plehn | Halluuwwan balʼinaa fi cimina caalaa qaban, seelota diimaa roozawaa fi guraanuloota eosinofiilii roozawaa dabalatee. Ammallee diimaa fi cuquliisa qofa. |
| 1890 | Eosin fi cuquliisa methylene boraxiin alkaalawaa taasifame. Ernst Malachowski | Kiroomaatinii diimaa-dhiilgee maxxantuu keessaa, niwukilasiin saayitoopilaazimii irraa adda baafame. Itti yaadamee kan argame, akka inni ibsetti immoo irra deebiʼamee argamuu kan dandaʼu. |
| 1891 | Eosin fi cuquliisa methylene qaruuraa fangasiin irratti biqilee jiʼoota lama caalaa ture keessaa. Dmitri Romanowsky | Dhiilgee isuma, yeroo tokko, mala namoonni biroon irra deebiʼuu hin dandeenyeen. |
| 1898 hanga 1902 | Halluu halluuwwan hedduu qabu kiilorofoormiin baasame (Nocht); methanol (Jenner); kuufama gadi buʼe alkooliin deebisanii bulbulchuu (Leishman, Reuter, Wright); halluuwwan safaraman glycerol wajjin (Giemsa) | Dhiilgee yeroo barbaadame, oomisha laaboraatorii itti aanuttis haala wal fakkaatuun hojjetu keessatti. Qophiin Jenner, halluu halluuwwan hedduu qabaatutti jijjiirame malee, dhiilgee hin kennine. |
| 1940 hanga 1943 | Lillie, Roe fi Wilcox qaamolee makichaa adda baasanii tokko tokkoon qoratan | Kutaan dhiilgee uumu Azure B dha, makaa guutuu miti. |
Tartiibni tarjaa dhumaa keessatti mulʼatu isa barbaachisaa dha. Fooyyaʼiinsi hundi daangaa halluuwwanii balʼise; balʼinni hundis caasaa dabalataa tokko akka mulʼatu taasise. Dhiilgeen faaya mala sanaa miti; garaagarummaa maxxantuun akka jiru arguu fi maal irraa akka ijaarame arguu gidduu jiru dha. Halluun sun mataan isaa warshaa halluu BASF keessaa baʼee gara yaalaatti akkamitti akka seene seenaa dheeraa ragaa mataa isaa qabu dha. Tartiibni guutuun armaan olii, madda tokkoon tokkoon galmee deeggaru wajjin, akka tartiiba yeroo gumaachitootaa maddoota wajjin walqabsiifameetti kaaʼameera.
Fakkii: makaa jaʼan isuma, akka wanta saanii keessa turee fi wanta keessaa baʼeetti kaafaman. Geengoowwan halluuwwan makaa keessa jiran agarsiisu; rogaawwan isaan jala jiran immoo halluuwwan isaan baqqaana dhiigaa keessatti uumuu dandaʼan agarsiisu. Bara 1890 dura rogaan diimaa-dhiilgee tokko illee hin mulʼatu; sana booda immoo qophii keessaa tokko illee rogaa sana hin dhabu.
Namicha borax itti yaadee fayyadame
Ernst Malachowski hakiima Breslau, amma Wrocław jedhamtu, keessatti hojjetu ture. Jireenya hojii isaa tajaajila dhuunfaa fi kilinika xiqqaa hiriyyaa hojii isaa wajjin bulchu keessatti dabarse; hojii laaboraatorii yeroo dhuunfaa isaatti hojjeta ture. Bitootessa 12 bara 1857 Strzelno keessatti dhalate, Yunivarsiitii Breslau keessatti yaala barate; bara 1882 hanga 1887 Hospitaala All Saints, yeroo sana Jarmanii keessatti guddinaan isa lammaffaa ture keessatti, yaala keessaa irratti gargaaraa taʼee hojjete.
Bara 1888 halluu dachaa Chęciński fi Plehn tiin jalqabe. Qophii bara 1889 hojjetame keessatti kiroomaatiniin niwukilasii pilaazmoodiyemii saayitoopilaazimii irraa adda taʼee halluu fudhachuu arge; sana booda garuu buʼaa sana irra deebiʼee argachuu akka hin dandeenye hubate. Cuquliisa methylene asiidawaa taasisuuf yaale; kun garuu haala isaa hammeesse. Boraxiin alkaalawaa taasisuuf yaale; kun yeroo hunda hojjete. Waxabajjii 15 bara 1890 mala sana uummata duratti agarsiise; Hagayya 1891 immoo qajeelfama borax dabalatee ibsa balʼaa maxxanse. Halluujiisuun saʼaatii digdamii afur akka fudhatuu fi buʼaawwan salphaatti irra deebiʼamanii argamuu akka dandaʼan ibse.
Saʼaatiin digdamii afur laaboraatorii qorannoo keessatti yeroo dheeraa dha; barreeffamni isaas halluu dhiilgee-diimaa niwukilasii maxxantuu irratti balʼinaan hin xiyyeeffanne. Sababni isaa maal iyyuu haa taʼu, hanga Nocht bara 1898 irra deebiʼee hojjetutti namni tokko illee cuquliisa methylene itti yaadee alkaalawaa taasisuu hin hordofne. Malachowski waaʼee dhiiga halluujiisuu lammata hin barreessine.
Hanga yeroo dhihootti waaʼeen isaa xiqqoo qofa beekamuun iccitii osoo hin taane haala kuusaa galmeewwanii irraa madde. Barreeffamoota yaalaa keessatti ragaan jireenya isaa kan hafe jechuun ni dandaʼama hin jiru; kan hafe immoo karaa tokkoon qofa dhufe. Intalli isaa Marie bara 1939 Jarmanii irraa gara Landan deemte, Raayyaa Briteen keessatti tajaajilte, achiis Kanaadaa keessa qubatte; galmeewwan maatii isheen walitti qabdes dhuma irratti Inistiitiyuutii Leo Baeck, New York keessatti argamu bira gaʼan. Obboleessi ishee Leo Waraana Addunyaa Tokkoffaa keessatti ajjeefame. Obboleettiin ishee Eva Ebla 1942 Breslau irraa gara buufata ceʼumsaa Izbicaatti humnaan geeffamte; gonkumaa hin deebine. Haati ishee Hedwig immoo humnaan geeffamuu wal fakkaataa eeguu mannaa Ebla 22 bara 1942 lubbuu ofii balleessite. Malachowski bara 1934, kun hundi osoo hin taʼin dura, duʼee ture.
Seenaan maatii akkasitti xumuramu seenaa maatii wabii taʼee caqasamuun isaa dhaabbatu dha. Barreeffamoonni lamaan Malachowski seenaa qophii halluu kanaa keessatti deebisanii galchan, lamaan isaanii bara 2011 maxxanfaman, galmeewwan kuusaa Poznań fi Wrocław keessaa fi galmeewwan Marie New York keessaa walitti qabaman.
Qaruuraa fangasiin irratti biqilee fi nama Raashiyaa carraa qabu
Dmitri Romanowsky Akkaadaamii Yaalaa Waraanaa St Petersburg keessatti yaala barate; yeroo hojii isaa irra caalaa waaʼee busaa hojjete. Bara 1890 mala, akka barreeffameen, isa Chęciński wajjin wal fakkaatu jechuun dandaʼamu maxxanse: cuquliisa methylene hin jijjiiramnee fi eosin, eosin xinnoo caalaa wajjin.
Fulbaana 1891 mala maqaa isaaf beekamtii kenne maxxanse; balʼinni murteessaan garuu qajeelfamoota keessa dhokatee ture. Buʼaawwan isaa gaarii taʼan bulbula methylene kuufamee ture irraa dhufan; kun bulbula cuquliisa methylene fangasiin irratti biqilaa jiʼoota lamaa ol ture dha. Fangasichii fi yeroon turtii sun gareewwan methyl halluu sana irraa gartokkoon balleessanii turan. Romanowsky kana hin beekne, toʼachuus hin dandeenye; hojjettoonni biroon mala isaa yaalanis dhiilgee argachuu hin dandeenye. Barreeffamni qorannoo isaa Waxabajjii 1891 St Petersburg keessatti dhihaatee ture; seenaa yeroo baayʼee himamu keessatti bara 1891 akka waggaa argannoo sanaatti ilaalamuun kanaafi.
Agarsiisni Malachowski Waxabajjii 1890, waggaa tokkoo ol dura, ture; malan isaas itti yaadamee hojjechaa ture.
Maaliif halluun sun maqaa nama sirrii hin taanee fudhate
Falmiin Malachowski deeggaru Kristine Krafts, Ernst Hempelmann fi Barbara Oleksyn tiin walitti qabame; qabxiilee afur irratti hundaaʼa. Guyyaa agarsiisa uummataa: Waxabajjii 1890 fi Fulbaana 1891. Jecha itti yaadamee fi jecha carraadhaan argame. Malachowski mala isaa, borax dabalatee, maxxansuu isaa, kan Romanowsky garuu jijjiiramaa hin toʼatamne irratti hundaaʼuu isaa. Akkasumas ibsi niwukilasii pilaazmoodiyemii, dhiilgee isa mulʼise wajjin, namni tokko illee qophii tasaan argame sana irra deebiʼuu waan hin dandeenyeef, barreeffamoota keessaa waggoota torbaaf jechuun dandaʼamu dhabamuu isaa.
Xumura isaanii ifatti ibsu. Barreeffama seenaa jireenyaa keessatti beekamtii kennamuu sana “jallina haqaa” jedhu; Ralph Lillie, bara 1978 “tarii maatii halluuwwan kanaa halluuwwan Malachowski jechuun waamuu qabna” jedhee barreesses caqasu.
Akka falmiiwwan eenyutu dura argate jedhu yeroo baayʼee taʼan, yaadni kunis falmisiisaa dha; falmicha murteessuu irra haala isaa ibsuun barbaachisaa dha. Falmiin dursa argannoo irratti kaʼu argannoon sun maal akka ture ibsuu qaba. Argannoon sun halluu dhiilgee yoo taʼe, agarsiisni ragaan deeggarame kan Malachowski dursee ture. Argannoon sun mala maxxanfame yoo taʼe, namoonni lamaan bara 1891 maxxansan; halluun sunis maqaa Romanowsky fudhate. Argannoon sun ibsa yoo taʼe, namoota lamaan keessaa tokko illee dursa sana himachuu hin dandaʼu; sababni isaa bilchaachuun sun gareewwan methyl dhabuu akka taʼe lamaan isaanii hin beekne, halluun sun maaliif akka mulʼates ibsuu hin dandeenye. Qabxiin dhumaa kun isa seenaawwan uummataaf dhihaatan irra darbani dha. Qaamni hojii halluujiisuu raawwatu sun xurii namni tokko illee adda hin baafne ture; namni jalqaba itti yaadee halluu sana uumes akkaataa qophii muuxannoo irratti hundaaʼe, irra deebiʼamee hojjetamuu dandaʼuun hojjete malee, qophiin sun maal akka hojjetu hubatee miti.
Barreeffamoonni bara 2011 lamaan falmii Malachowski deeggaru keessaa ibsa maxxanfame isa guutuu dha; lamaan isaanii PubMed irratti bilisaan dubbifamuu dandaʼu: sakattaʼinsi dheeraan PMID 21235291 irratti, barreeffamni seenaa jireenyaa immoo PMID 21660627 irratti argama. Galmeen PubMed sakattaʼinsa sanaa yaada irratti kenname tokko illee tarreessa; yaadni sun barruu sanuma keessatti yeroo boodaa waggaa sanaa 86(5):366 irratti maxxanfame. Kun falmiin sun akkuma baʼeen barreeffamaan mormiin akka isa mudate yaadachiisa.
Falmichi garuu garaagarummaa yaadaa keemistirii irratti jiru miti. Namoonni hirmaatan hundi dhiilgeen sun maal akka taʼee fi qaamoleen kam akka isa uuman irratti walii galu. Garaagarummaan yaadaa eenyutu dursee isa argate irratti, akkasumas wanti tasaan argame kan namni tokko illee irra deebiʼuu hin dandeenye akka argannoo sana gaʼuutti lakkaaʼamuu qaba moo hin qabu irratti dha.
Maqaan namoota boodaa maal dabale
Malachowski dhiilgee jalqaba uume yoo taʼe, halluun ittiin halluujiisan maaliif maqaa Romanowsky, Wright fi Giemsa qaba?
Sababni isaa halluun harka nama isa qopheessee keessatti yeroo tokko hojjetu riyaajentii waan hin taaneefi. Hojiin boodaa makaa amala jijjiiramaa qabu gara wanta teeknishaaniin biyya biraa keessa jiru guyyaa Kibxataa fayyadamuu dandaʼuutti jijjiire.
Nocht yaadaan qorachuudhaan achi gaʼe. Halluu neutraalawaa salphaa irraa buʼaa amanamaa argachuu erga dadhabee booda, dhiilgeen sun cuquliisa methylene keessa wanta cuquliisa methylene hin taane tokko irraa dhufuu qaba jedhee xumure; isa barbaaduus jalqabe. Unna duraan bulbulli cuquliisa methylene dulloome guraanuloota seelota mast diimaa akka halluujiisu hubatee ture; halluun sun yeroo bilchaatu wanti haaraan akka uumamu yaada dhiheessee ture. Bernthsen bara 1885 haalli alkaalawaan gareewwan methyl cuquliisa methylene irraa akka balleessuu fi oomishoonni kunneen warra amma azurewwan jedhaman akka taʼan agarsiisee ture. Nocht kutaa hojii halluujiisuu raawwatu kiilorofoormiin baase; diimaa cuquliisa methylene irraa argame jedhee qofa waamuu dandaʼe; Michaelis bara 1901 azure I jedhee moggaase. Jenner rakkoo qophii fi itti fayyadamaa fure. Kuufama cuquliisa methylene fi eosin gadi buʼe methanol bishaan hin qabne keessatti deebisanii bulbulchuun bulbula tokko tasgabbaaʼaa, yeroo halluujiisetti baqqaana dhiigaa dhaabu kenne; hoʼaan dhaabuus dhabamsiise. Leishman fi Reuter halluu gara halluuwwan hedduu qabaatutti jijjiirame bulbulchaa alkoolii qabu wajjin walitti makanii tasgabbii fi dhiilgee waliin argatan. Wright inkubeeshinii saʼaatii kudha lamaa 65 °C irratti taasifamuu fi guyyaa kudhan tursiisuu bakka saʼaatii tokko danfaa yaaʼu keessa kaaʼuun buuse. Giemsa bulbula akkuma carraa bilchaate irratti hirkachuu guutumaan guutuutti dhiise; halluuwwan eenyummaan isaanii beekamu hamma safarameen fayyadamee, oomishni hoʼa naannoo tiroopikaalaa akka dandamatuuf methanol keessatti glycerol dabale. Methylene azure qulqulluu akkamitti akka qopheesse gonkumaa hin maxxansine. Laaboraatorii Dr Grübler kan Leipzig keessatti argamuuf gurgure; laaboraatorichi azure I jedhee gabaa irratti dhiheessee, qophiin isaa qofti halluu Giemsa isa dhugaa akka taʼe dubbate.
Azure sun maal akka ture ammallee falmisiisaa dha. Tokko tokko cuquliisa methylene gara halluuwwan hedduu qabaatutti jijjiirame qofa ture jedhu; kaan immoo Azure B baayʼinaan qaba ture jedhu. Deebiin waraana keessaa dhufe. Halluuwwan Jarmanii yeroo argamuu hin dandeenyetti, gareen Tajaajila Fayyaa Uummataa Ameerikaa, Ralph Lillie, Maurice Roe fi Aimee Wilcox, halluujiisuun inni gaariin qaamolee adda baafaman sadii irraa akka dhufu argate: cuquliisa methylene hin jijjiiramne, oomisha isaa gareewwan methyl dhabuun diigamee uumame Azure B, fi eosin. Azure B azure I argamuu hin dandeenye bakka buʼe; qaamoleen sadan kunneen ammallee buʼuura halluu harʼa busaa adda baasuuf itti fayyadamanii ti.
Keemistiriin qaamoleen sadan kunneen islaayidii irratti akkamitti wal irratti akka hojjetan gaaffii adda taʼee fi fuula biraa irratti ibsamu dha. Gaheen halluuwwanii fi keemistiriin halluuwwan gosa Romanowsky Azure B fi eosin tokkoon tokkoon maal akka hojjetanii fi maaliif lamaan walitti dhufanii halluu tokkoon tokkoon isaanii kophaa isaanii hin uumne akka uuman ibsa. Fuulli fayyadama maaykirooskoopii fi laaboraatorii immoo gama hojii irra oolmaa ibsa: qophiin tokko maal akka agarsiisuu fi oomishni murtaaʼe mala itti fayyadamuu barbaaddeef mijataa taʼuu isaa akkamitti akka madaaltu.
Kutaa seenaa ammallee barbaachisaa taʼe
Balʼinni seenaa kana keessaa tokko bara 1902 dhugaa taʼuu isaa hin dhiisne. Gara waggoota shantamaaf, qaamni halluu busaa istaandaardii addunyaa keessaa isa hunda caalaa barbaachisaa taʼe xurii maqaa hin qabne ture. Tasaan keessa ture, hammi isaa qaruuraa irraa qaruuraatti garaagara ture, eenyummaan isaa yeroo sana keessaa yeroo muraasaaf iccitii daldalaa ture, qoodni isaa immoo hanga waggoota 1940mootaatti falmisiisaa ture. Namoonni halluu sana fayyadaman dagatoo hin turre. Wanta qaruuraa keessa jiru ittiin beekan hin qaban turan.
Bifti ammayyaa rakkoo wal fakkaataa kanaa ibsa ulaagaalee kan meeshaa sana keessaa gartokkee qofa ibsu dha. USP guutuun karaa qulqullina olaanaa gabaan dhiheessu itti argatan dha, sababni isaa safartuu tokko qofa osoo hin taane istaandaardii guutuu maxxanfame waan taʼeef: eenyummaa, qulqullina, xuriiwwan orgaanikii halluuwwan azure dabalatee, bulbulchitoota hafan, xuriiwwan elementii, haftee gubuu boodaa, daangaawwan maaykiroobii fi endotoxin baakteeriyootaa. Blupreme cuquliisa methylene isaa oomishaa qorichaa irraa argata; ragaa xiinxalaa guutuus maxxansa, kanaaf sararri tarree sanaa hundi dubbii qofaan osoo hin taane mirkaneeffamuu dandaʼa. Ragaan buʼaa sibiilota ulfaatoo gabaasee sana USP guutuu jedhee waamu, yeroo ammaa qaruuraa “cuquliisa methylene bilchaate” jedhamee mallatteeffame wajjin wal gita: riyaajentii gaarii taʼuu dandaʼa, garuu mallattoon isaa maal akka keessa jiru sitti hin himu.