रुमेन द्रवासाठी मेथिलीन ब्लू अपचयन चाचणी

एक पदवीधर पशुवैद्य निळा द्रव असलेली नळी हातात धरून शेतातून फोन करते. तिने दहा मिनिटांपूर्वी रुमेन द्रवात मेथिलीन ब्लू घातले होते आणि निळा रंग अजूनही टिकून आहे. गाईला आणखी रंगद्रव्य द्यावे का, असे ती विचारते.

या प्रश्नातून चुकीची मूलभूत समज दिसून येते. रुमेन द्रवासाठीच्या मेथिलीन ब्लू अपचयन चाचणीत रंगद्रव्य नळीमध्ये घातले जाते, प्राण्याला कधीही दिले जात नाही. संपूर्ण चाचणी त्या नळीतच होते. निळा रंग किती लवकर नाहीसा होतो हे मोजल्याने त्या नमुन्यातील सूक्ष्मजीवांविषयी माहिती मिळते; प्राण्याला कोणते उपचार आवश्यक आहेत याविषयी नाही.

हा गोंधळ समजण्यासारखा आहे, कारण मेथिलीन ब्लूचा उल्लेख पशुवैद्यकातील तीन वेगवेगळ्या संदर्भांत येतो. हा लेख त्यांतील फरक स्पष्ट करतो आणि pH, आदिजीव, नमुन्याची गुणवत्ता व नैदानिक लक्षणे यांसह अपचयनाचा कालावधी कसा समजून घ्यावा हे दाखवतो.

चाचणी प्रत्यक्षात काय मोजते

मेथिलीन ब्लूचे ऑक्सिडीकरण झालेले असताना ते निळे असते आणि अपचयन झाल्यावर जवळजवळ रंगहीन होते. निरोगी प्राण्याचा ताजा रुमेन द्रव प्रबळ अपचायक असतो, कारण अवायवीय जीवाणू खाद्याचे सक्रियपणे किण्वन करत असतात. अशा द्रवात थोडे रंगद्रव्य मिसळल्यावर जीवाणूंच्या चयापचयामुळे काही मिनिटांत रंग नाहीसा होतो.

म्हणून चाचणीचे कार्यतत्त्व साधे आहे: सक्रिय अवायवीय सूक्ष्मजीवसमूह निळा रंग लवकर नाहीसा करतो, तर निष्क्रिय किंवा हानी झालेला सूक्ष्मजीवसमूह तो हळूहळू नाहीसा करतो. कमी कालावधी म्हणजे त्या नमुन्याची अपचायक क्षमता अधिक आहे. नमुना योग्यरीत्या गोळा केला आणि हाताळला असेल, तर वाढलेला कालावधी सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता कमी झाल्याचे सूचित करतो.

ही चाचणी रुमेनचा ऑक्सिडीकरण-अपचयन विभव थेट मोजत नाही. गुरांमधील चाचणीपद्धतींच्या एका अभ्यासात अपचयन चाचणीची थेट मिलिव्होल्ट मापनांशी तुलना केली असता, अपचयनाचा कालावधी आणि मोजलेला ऑक्सिडीकरण-अपचयन विभव यांच्यात रेषीय सहसंबंध आढळला नाही. या दोन्ही मापनांना एकाच चलाची परस्परांऐवजी वापरता येणारी मापने मानू नये, असा निष्कर्ष काढण्यात आला. संपूर्ण तुलनेचा सारांश PubMed वर दिला आहे. अपचयन चाचणीकडे सूक्ष्मजीवसमूहाची कार्यात्मक चाचणी म्हणून पाहा, स्वस्त इलेक्ट्रोडचा पर्याय म्हणून नाही.

रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांतील साध्या अपचनाचे Merck/MSD वर्णन वाढलेल्या अपचयन कालावधीला असामान्य रुमेन pH आणि घटलेल्या आदिजीवसंख्येसोबत दिसणाऱ्या नमुन्याचा भाग मानते. कोणतेही एक मूल्य निदान ठरवत नाही. या निष्कर्षांचा एकत्रित नमुना ते ठरवतो.

प्राण्याजवळ करता येणारी प्रमाणित प्रक्रिया

वेगवेगळ्या शिक्षणसंस्थांच्या कार्यपद्धतींमध्ये थोडा फरक असतो. त्यामुळे तुम्ही वापरलेले अचूक द्रवप्रमाण आणि तापमान नोंदवा आणि त्याच कार्यपद्धतीतील निष्कर्षांचीच तुलना करा. मोठ्या प्रमाणावर शिकवली जाणारी एक पद्धत अशी आहे:

1. लाळ मिसळणे, हवेचा संपर्क आणि थंड होणे शक्य तितके कमी ठेवून किमान 10 ते 20 mL ताजा रुमेन द्रव गोळा करा. त्वरित चाचणी करा.
2. 0.03 टक्के मेथिलीन ब्लू तयार करा; हे प्रमाण प्रति mL 0.3 mg असते.
3. द्रवाच्या घनफळाच्या 5 टक्के रंगद्रव्य घाला. म्हणजे 20 mL द्रवात 1.0 mL रंगद्रव्य किंवा 10 mL द्रवात 0.5 mL रंगद्रव्य. दोन्ही बाबतींत द्रव आणि रंगद्रव्याचे गुणोत्तर 20 ते 1 असेच राहते.
4. रंगाची तुलना करण्यासाठी नियंत्रण म्हणून त्याच नमुन्यातील रंगद्रव्य न घातलेला द्रव दुसऱ्या नळीत ठेवा.
5. हलक्या हाताने मिसळा, लगेच वेळ मोजायला सुरुवात करा आणि नळी शरीराच्या तापमानाजवळ ठेवा; स्थानिक कार्यपद्धतीनुसार साधारण 37 ते 39 अंश Celsius.
6. चाचणीतील द्रवाचा रंग नियंत्रणातील द्रवासारखा होईपर्यंतचा कालावधी नोंदवा. हवेच्या संपर्कातील पृष्ठभागावर एक पातळ निळे वलय टिकून राहू शकते, कारण तेथे ऑक्सिजन रंगद्रव्याचे पुन्हा ऑक्सिडीकरण करतो. ते वलय नाहीसे होण्याची वाट पाहू नका.

मेथिलीन ब्लूचे ऑक्सिडीकरण-अपचयन रसायनशास्त्र येथे ऑक्सिजन महत्त्वाचा का आहे हे स्पष्ट करते. जोराने हलवणे, मोठे उघडे तोंड असलेली नळी वापरणे किंवा बराच विलंब करणे यामुळे ऑक्सिजन आत शिरतो आणि रुमेनमध्ये राहिला असता त्यापेक्षा रंगद्रव्य अधिक वेळ निळे राहते. याच कारणासाठी दूषित न होऊ देता रुमेन द्रव गोळा करण्याच्या तंत्राचे तपशील महत्त्वाचे आहेत. लाळ नमुना पातळ करते आणि pH वाढवते. म्हणून जठरनलिकेने नमुना घेताना पुरेसा द्रव मिळत असेल, तर अनेक पशुवैद्य सुरुवातीचा भाग टाकून देतात.

वेगवेगळ्या निरीक्षणांतून काय मोजले जाते

अपचयनाचा कालावधी फक्त एका प्रश्नाचे उत्तर देतो. खालील रुमेन मूल्यांकनात प्रत्यक्ष तपासणीतील प्रत्येक निरीक्षण कोणती माहिती देते हे दाखवले आहे. फक्त एक रकाना नव्हे, तर संपूर्ण ओळ विचारात घ्या.

या तक्त्याचा हाच मुख्य मुद्दा आहे. वाढलेला अपचयन कालावधी, सुस्त आदिजीव, असामान्य pH आणि कमकुवत आकुंचने एकत्र दिसल्यास सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता खरोखर कमी झाल्याचे सूचित होते. सतर्क आणि रवंथ करणाऱ्या प्राण्यात आदिजीव जोमाने हालचाल करत असताना फक्त अपचयनाचा कालावधी वाढलेला दिसला, तर समस्या रुमेनपेक्षा नमुन्यात असण्याची शक्यता अधिक असते. पुढील कृती करण्यापूर्वी पुन्हा नमुना गोळा करा.

pH आणि पूर्वेतिहासासह कालावधी समजून घेणे

आहारामुळे मूलभूत पातळी ठरते. सांद्र खाद्याचे प्रमाण जास्त असलेल्या खाद्यराशनाचे वेगाने किण्वन होते आणि त्यामुळे रंगद्रव्य साधारण एका मिनिटात रंगहीन होऊ शकते. वाळलेल्या चाऱ्याच्या आहारात मात्र निरोगी प्राण्यांतही अनेक मिनिटे लागू शकतात. म्हणून कमी कालावधी म्हणजे आरोग्य अधिक चांगले आहे, असे त्यावरूनच सिद्ध होत नाही. अधिक किण्वनक्षम आधारद्रव्याचा सक्रिय सूक्ष्मजीवांशी संपर्क आला, एवढेच ते सिद्ध करते.

धान्याचे तीव्र अतिसेवन झाल्यास हा साधा कल बदलतो. सुरुवातीला कर्बोदकांचे किण्वन तीव्र असू शकते; नंतर आम्लामुळे झालेली हानी सामान्य सूक्ष्मजीवसमूह आणि आदिजीवांची क्रियाशीलता दडपते आणि अपचयनाचा कालावधी वाढतो. म्हणूनच एका प्रचलित अध्यापन नियमाप्रमाणे रुमेन pH सुमारे 5.5 पेक्षा कमी असल्यास ही चाचणी वैध मानली जात नाही. त्या टप्प्यावर तपासला जाणारा सूक्ष्मजीवसमूह बदललेला असतो.

व्यावहारिक निष्कर्ष-नमुना मार्गदर्शक:

• सामान्य pH आणि सुमारे 6 मिनिटांच्या आत अपचयन झाल्यास सूक्ष्मजीवसमूह कार्यात्मकदृष्ट्या सक्रिय असल्याचे सूचित होते.
• सामान्य pH आणि लक्षणीयरीत्या वाढलेला अपचयन कालावधी दिसल्यास भूक मंदावणे, सूक्ष्मजीवरोधी औषधांचा परिणाम किंवा नमुन्यातील त्रुटी यांमुळे निष्क्रियता असल्याचे सूचित होते.
• वाढलेला pH आणि वाढलेला अपचयन कालावधी हे बहुधा दीर्घकाळ भूक मंदावल्याने आधारद्रव्य कमी उपलब्ध झाल्यानंतर दिसतात; मात्र नलिकेतून घेतलेल्या नमुन्यात लाळ मिसळली असण्याची शक्यताही विचारात घ्या.
• कमी pH आणि घटलेली आदिजीव क्रियाशीलता यांमुळे कर्बोदकांशी संबंधित सूक्ष्मजीवसमतोल बिघडल्याची चिंता निर्माण होते. येथे रुमेन pH चा अर्थ समजून घेण्याविषयीचे मार्गदर्शन उपयोगी ठरते. संपूर्ण प्राण्यात सुस्ती दिसत असताना pH मूल्ये 5.5 पेक्षा कमी असतील, तर ते साध्या अपचनापेक्षा धान्याचे अतिसेवन आणि तीव्र आम्लरक्तता यांकडे निर्देश करतात.

अलीकडे तोंडावाटे दिलेली टेट्रासायक्लिन औषधे, खाद्यातील आयोनोफोर्स, दीर्घकाळ दिलेली संपूर्ण शरीरावर कार्य करणारी सूक्ष्मजीवरोधी औषधे, खाद्यराशनातील अचानक बदल, भूक मंदावल्याचा कालावधी आणि पाण्याचे सेवन यांची नेहमी नोंद करा. तोंडावाटे दिलेली टेट्रासायक्लिन औषधे रुमेनमधील सूक्ष्मजीवसमूहाची क्रियाशीलता लक्षणीयरीत्या कमी करू शकतात, असा स्पष्ट इशारा MSD मार्गदर्शिकेत दिला आहे. आयोनोफोर्स हेतुपुरस्सर जीवाणूंच्या समूहात बदल घडवतात. या पूर्वेतिहासाशिवाय वाढलेल्या कालावधीचा अर्थ लावता येत नाही.

नमुन्याच्या गुणवत्तेलाही तितकेच महत्त्व द्यायला हवे. नियंत्रित अभ्यासात त्याच प्राण्यांकडून कॅन्युलाद्वारे घेतलेल्या नमुन्यांच्या तुलनेत जठरनलिकेद्वारे घेतलेल्या नमुन्यांचा pH जास्त आणि बाष्पनशील मेदाम्लांचे प्रमाण कमी आढळले; याचे मुख्य कारण लाळ होते. तपासलेल्या प्रत्येक घनफळासाठी, नमुना गोळा केल्यानंतर 60 मिनिटांनी अपचयनाचा कालावधी लक्षणीयरीत्या वाढला होता आणि लहान नमुन्यांवर सर्वाधिक परिणाम झाला होता. किमान 10 mL गोळा करा, 30 मिनिटांच्या आत तपासा, अपचयन चाचणी सुरुवातीलाच करा, नमुना उबदार ठेवा आणि हवेचा संपर्क शक्य तितका कमी ठेवा.

गोंधळ करू नये असे तीन उपयोग

रंगद्रव्य एकच, पण तीन वेगवेगळ्या प्रणाली.

पहिला उपयोग म्हणजे येथे वर्णन केलेली रुमेन द्रवाची चाचणी. नमुना म्हणजे गोळा केलेला रुमेन द्रव. शरीराबाहेर, नमुन्यात 0.03 टक्के रंगद्रव्य घातले जाते. रंग नाहीसा होईपर्यंतचा कालावधी हा चाचणीचा अंतिम निकष असतो. सूक्ष्मजीवांच्या अपचायक क्रियाशीलतेचे मूल्यांकन हा उद्देश असतो.

दुसरा उपयोग म्हणजे जिवंत रवंथ करणाऱ्या प्राण्याला मेथिलीन ब्लू देणे. मेथेमोग्लोबिनेमियासह नायट्रेट किंवा नायट्राइट विषबाधा झाल्यास शिरेतून दिले जाणारे उपचार हे याचे स्थापित उदाहरण आहे; यात औषध हिमोग्लोबिनची कार्यक्षमता पूर्ववत करते. मात्रेचे, औषधाच्या स्वरूपाचे, अवशेषांचे आणि औषध दिल्यानंतर पशुउत्पादने वापरण्यापूर्वीच्या प्रतीक्षा कालावधीचे नियम लागू होतात. या निर्णयाचा नळीतील कालावधी मोजण्याशी काहीही संबंध नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रक्रियेत रंगद्रव्य शरीरातील मागोवा घेण्यासाठी वापरले असेल, तर रंगद्रव्य कुठे पोहोचते हे त्या वापराचे तत्त्व असते; रुमेनमधील सूक्ष्मजीव त्याचे किती वेगाने अपचयन करतात हे नव्हे.

तिसरा उपयोग म्हणजे दुधाची अपचयन चाचणी. नमुना म्हणजे दूध. दुधाच्या नमुन्यात रंगद्रव्य घातले जाते. निळा रंग वेगाने नाहीसा होणे हे सामान्यतः अधिक सूक्ष्मजीव क्रियाशीलता आणि कमी टिकाऊपणा दर्शवते, तर संथ अपचयन अधिक चांगली गुणवत्ता दर्शवते. ही चाचणी अन्न सूक्ष्मजीवशास्त्र आणि दुधाच्या गुणवत्ता परीक्षणाशी संबंधित आहे, रुमेनच्या वैद्यकीय तपासणीशी नाही; तसेच ती जीवाणूंची गणना नाही.

नावे स्पष्टपणे वेगळी ठेवल्याने चुका टाळता येतात: रुमेन द्रवाचा अपचयन कालावधी, संपूर्ण शरीरावर कार्य करणारे मेथिलीन ब्लू उपचार किंवा मागोवा घेण्यासाठीचा वापर आणि दुधाची अपचयन चाचणी. सुरक्षिततेचा नियम एका वाक्यात मांडता येतो. रुमेन चाचणीचे रंगद्रव्य प्रयोगशाळेतील नळीतच राहते आणि ती नळी टाकून दिली जाते. चाचणी करण्यासाठी ते प्राण्याला कधीही दिले जात नाही.

शेतातून आलेल्या फोनसाठी संक्षिप्त नियम

रंगद्रव्याचे प्रमाण 0.03 टक्के आणि 20 भाग द्रवासाठी 1 भाग रंगद्रव्य असे प्रमाणित ठेवा, शरीराच्या तापमानाजवळ ठेवलेल्या ताज्या द्रवाची रंगद्रव्य न घातलेल्या नियंत्रण नमुन्याशी तुलना करून चाचणी करा आणि मिळालेला मिनिटांतील कालावधी pH, आदिजीवांची हालचाल, संकलनाची गुणवत्ता, आहार, औषधे, आकुंचने, भूक, विष्ठा व शरीरातील पाण्याची स्थिती यांसह समजून घ्या. एखादा स्वतंत्र आकडा कधीही अपचनाचे निदान करत नाही. परस्परांशी सुसंगत निष्कर्षांचा एकत्रित नमुना ते करतो.