प्रजननक्षमतेच्या तपासणीत मेथिलीन ब्लू: क्रोमोपर्ट्युबेशन प्रत्यक्षात काय दाखवते

मेथिलीन ब्लू आणि प्रजननक्षमता यांविषयीच्या शोधपरिणामांत दोन वेगवेगळ्या दाव्यांची सरमिसळ होते. पहिला दावा असा की दवाखान्यात निळ्या रंगद्रव्याने केलेल्या चाचणीत अंडवाहिन्या खुल्या आहेत का हे दिसू शकते. दुसरा दावा असा की मेथिलीन ब्लू घेतल्याने प्रजननक्षमता किंवा शुक्राणूंची अथवा अंडपेशींची गुणवत्ता सुधारते. यांपैकी केवळ पहिल्या दाव्याचा संबंध क्रोमोपर्ट्युबेशनशी आहे. दुसऱ्या दाव्याची चाचणी केलेली नाही आणि तो या प्रक्रियेचा भाग नाही. पुढील सर्व विवेचन या फरकावर आधारित आहे.

उपयुक्त प्रश्न अधिक मर्यादित आहे. वैद्यकीय देखरेखीखाली गर्भाशयात निळे रंगद्रव्य सोडले जाते आणि एखाद्या अंडवाहिनीतून द्रव बाहेर पडताना दिसतो, तेव्हा ती अंडवाहिनी त्या क्षणी खुली असते. प्रवाह दिसत नसल्यास, निष्कर्ष वरकरणी वाटतो तितका निश्चित नसतो. रंगद्रव्य चाचणीच्या दोन पद्धतींची 2021 मधील तुलना नेमके कुठे निष्कर्ष विश्वासार्ह ठरतात आणि कुठे ठरत नाहीत हे दाखवते.

संकल्पना: प्रवाहाची चाचणी, प्रजननक्षमतेवरील उपचार नव्हे

प्रत्येक अंडवाहिनी हा गर्भाशयापासून अंडाशयाकडे जाणारा अरुंद मार्ग असतो. क्रोमोपर्ट्युबेशन या मार्गाचा एकच गुणधर्म तपासते: त्यातून द्रव जाऊ शकतो का. मेथिलीन ब्लू प्रवाह दिसण्यासाठी निर्देशक म्हणून काम करते, कारण त्याचा गडद रंग फिकट ऊतींच्या पार्श्वभूमीवर उठून दिसतो.

दोन्ही पद्धतींतील मूलभूत व्यवस्था सारखीच असते. गर्भाशयमुखातून रंगद्रव्य गर्भाशयाच्या पोकळीत सोडले जाते आणि पुढे काय होते हे चिकित्सक पाहतात. अंडवाहिनीच्या दुसऱ्या टोकातून रंगद्रव्य बाहेर पडणे म्हणजे ती खुली आहे. रंगद्रव्य साचणे आणि मागे परत वाहणे म्हणजे अडथळा असल्याचे दिसते. हा निष्कर्ष एका दिवशी, एका दिशेने होणाऱ्या द्रवाच्या प्रवासापुरता मर्यादित असतो.

ही प्रक्रिया चिकित्सक करतात. दवाखान्यातील पद्धत हिस्टेरोस्कोपीदरम्यान केली जाते; यात एका बारीक निरीक्षण उपकरणाने गर्भाशयाच्या आत पाहिले जाते. शस्त्रक्रियागृहातील पद्धत लॅपरोस्कोपीदरम्यान केली जाते; यात उपकरणाने अंडवाहिन्यांची बाहेरील बाजू आणि श्रोणीप्रदेश पाहिला जातो, सहसा संपूर्ण भूल देऊन. यांपैकी कोणतीही पद्धत स्वतः करून घेता येत नाही आणि कोणत्याही पद्धतीत प्रजननक्षमता बदलण्यासाठी औषध दिले जात नाही. रंगद्रव्य हा द्रवाबरोबर वाहून जाणारा निर्देशक असतो. मेथिलीन ब्लू रंगद्रव्य म्हणून कसे वागते याचे वर्णन येथे उपयुक्त ठरते; तसेच मेथिलीन ब्लूवरील संशोधन कसे वाचावे हा स्वतंत्र विषय प्रयोगशाळेतील परिणाम म्हणजे नैदानिक उपचार का नसतो हे स्पष्ट करतो.

खुली असणे म्हणजे सामान्य असणे नव्हे

अंडवाहिनी खुली असणे ही एक संकल्पना आहे, तर तिचे कार्य अधिक व्यापक आहे. अंडवाहिनी खुली असूनही तिचे काम नीट होत नसू शकते: संसर्ग किंवा एंडोमेट्रिओसिसमुळे अंडपेशी पुढे नेणाऱ्या सूक्ष्म रोमांना इजा होऊ शकते, तरीही रंगद्रव्य जाण्यासाठी मार्ग पुरेसा रुंद राहू शकतो. तसेच अंडवाहिनीबाहेरील व्रणयुक्त ऊती अंडाशयाला दूर ठेवू शकतात, त्यामुळे रंगद्रव्य सहज बाहेर पडत असूनही अंडपेशी अंडवाहिनीत प्रवेश करत नाही. अंशतः अरुंद झालेल्या मार्गातून रंगद्रव्याची बारीक धार जाऊ शकते, पण त्यापेक्षा मोठी अंडपेशी अडू शकते.

म्हणून अंडवाहिनी खुली असल्याचा निष्कर्ष एका मर्यादित प्रश्नाचे बऱ्यापैकी खात्रीशीर उत्तर देतो: द्रव अंडवाहिनीतून गेला. तो आतील अस्तर, अंडपेशी स्वीकारण्याची क्षमता किंवा आसपासच्या श्रोणीप्रदेशाची स्थिती ठीक असल्याची हमी देत नाही. अडथळा असल्याचा निष्कर्ष याहूनही कमी विश्वासार्ह असतो, कारण तात्पुरत्या परिस्थितीमुळे खुल्या अंडवाहिनीतील प्रवाहही थांबू शकतो.

2021 च्या अभ्यासात कशाची तुलना केली

सर्वाधिक स्पष्ट थेट तुलनात्मक माहिती AIIMS नवी दिल्ली येथे वंध्यत्व असलेल्या 80 महिलांवर केलेल्या 2021 च्या प्राथमिक अभ्यासातून मिळते. त्याच्या संपूर्ण पद्धती आणि निष्कर्ष मुक्त प्रवेशाच्या मजकुरात उपलब्ध आहेत. प्रत्येक सहभागीची हिस्टेरोलॅपरोस्कोपी आधीच नियोजित होती. पूर्वी पुष्टी झालेला अडथळा, ज्ञात हायड्रोसॅल्पिंक्स किंवा तीव्र श्रोणीसंसर्ग असलेल्या महिलांना वगळण्यात आले होते.

प्रत्येक महिलेवर क्रमाने दोन रंगद्रव्य चाचण्या करण्यात आल्या. प्रथम, भूल न देता दवाखान्यात हिस्टेरोस्कोपी करण्यात आली: पातळ केलेले रंगद्रव्य सोडण्यात आले आणि प्रत्येक अंडवाहिनीच्या उघड्या भागात दिसणारा प्रवाह तसेच पोकळीतील निळा रंग कमी होणे पाहिले गेले. त्यानंतर संदर्भ चाचणी म्हणून संपूर्ण भूल देऊन मिनिलॅपरोस्कोपी करण्यात आली: गर्भाशयातील कॅथेटरमधून रंगद्रव्य सोडले गेले आणि ते श्रोणीप्रदेशात बाहेर पडताना दिसते का यावरून प्रत्येक अंडवाहिनीचे मूल्यमापन केले गेले. दोन्ही अंडवाहिन्या स्वतंत्रपणे मोजल्यामुळे 160 निरीक्षणे मिळाली.

संदर्भ चाचणीत 160 पैकी 136 अंडवाहिन्या खुल्या आढळल्या (85 टक्के). दवाखान्यातील चाचणीत 125 खुल्या असल्याचे ठरवले गेले (78 टक्के). दोन्ही चाचण्यांतील जुळवाजुळव चांगली होती, पण दोन्ही प्रकारच्या निष्कर्षांसाठी सारखी नव्हती: 119 अंडवाहिन्या दोन्ही चाचण्यांत खुल्या, 18 दोन्ही चाचण्यांत बंद, 17 दवाखान्यातील चाचणीत बंद पण लॅपरोस्कोपीत खुल्या, आणि 6 दवाखान्यातील चाचणीत खुल्या पण लॅपरोस्कोपीत बंद ठरल्या. लॅपरोस्कोपीला संदर्भ मानल्यास, दवाखान्यातील चाचणीची अंडवाहिनी खुली असल्याचे ओळखण्याची संवेदनशीलता 87.5 टक्के, विशिष्टता 75 टक्के, सकारात्मक भाकितमूल्य 95.2 टक्के, नकारात्मक भाकितमूल्य 51.4 टक्के आणि एकूण अचूकता 85.6 टक्के होती.

हे आकडे संख्याशास्त्रज्ञ म्हणून नव्हे, तर वाचक म्हणून समजून घ्या. दवाखान्यातील चाचणीत अंडवाहिनी खुली असल्याचे ठरले, तर ते सहसा बरोबर होते. बंद असल्याचा निष्कर्ष मात्र नाणेफेकीइतका अनिश्चित होता: दवाखान्यात बंद ठरलेल्या अंडवाहिन्यांपैकी केवळ सुमारे निम्म्या लॅपरोस्कोपीतही बंद असल्याची पुष्टी झाली. या दोन निष्कर्षांच्या विश्वासार्हतेतील फरक ही संशोधनपत्रातील सर्वांत व्यावहारिक बाब आहे.

दिसणारा अडथळा हा कमी विश्वासार्ह निष्कर्ष का असतो

सर्वांत सामान्य कारण म्हणजे आकुंचन. अंडवाहिनी सुरू होते त्या गर्भाशयाच्या कोपऱ्यात क्षणिक आकुंचन होऊन खुला मार्गही दाबला जाऊन बंद होऊ शकतो. थंड द्रव आणि कळांची वेदना हे त्यास कारणीभूत ठरू शकतात, अशी चर्चा संशोधनपत्रात आहे. आकुंचन ओसरते, पण ते असताना घेतलेला निष्कर्ष खऱ्या अडथळ्यासारखाच दिसतो. म्हणूनच कोणत्याही एकाच चाचणीत गर्भाशयाजवळच्या टोकाला दिसणारा एकटा अडथळा सावधपणे विचारात घेतला जातो.

तंत्रामुळेही चुका होतात. रंगद्रव्य वेगाने सोडल्यास ते मागे परत वाहते आणि अडथळा असल्यासारखे दिसते; तसेच निरीक्षणाचा कोन योग्य नसल्यास बाहेर पडणारी बारीक धार दिसत नाही. या अभ्यासात संपूर्ण प्रक्रियेसाठी एकच अनुभवी शल्यचिकित्सक होता, त्यामुळे नेहमीच्या वैद्यकीय कामकाजात अधिक फरक असण्याची शक्यता आहे.

यावरून नैदानिक दृष्ट्या काय करावे हे स्पष्ट होते. दवाखान्यातील रंगद्रव्य चाचणीत अडथळा दिसल्यास त्याची पुष्टी करण्याची गरज असते; केवळ त्यावर कृती करण्याइतके ते निश्चित निदान नसते. पुष्टीसाठी सहसा लॅपरोस्कोपीची संदर्भ चाचणी किंवा प्रजननक्षमता तज्ज्ञांच्या पथकाने निवडलेली अंडवाहिन्यांची दुसरी तपासणी केली जाते. तिचे निष्कर्ष वैद्यकीय इतिहास, संसर्गाचा धोका आणि प्रतिमांकनासोबत विचारात घेतले जातात. अंडवाहिन्यांची मेथिलीन ब्लू चाचणी त्या खुल्या असल्याचे जितक्या ठामपणे दर्शवते, तितक्या ठामपणे त्या खुल्या नसल्याचे दर्शवत नाही.

रंगद्रव्याच्या प्रवाहातून काय दिसत नाही

क्रोमोपर्ट्युबेशन द्रवाचा मार्गक्रमण तपासते. प्रजननक्षमतेवर परिणाम करणाऱ्या अनेक स्थिती या निरीक्षणाच्या कक्षेबाहेर असतात. अंडवाहिनीभोवतीचे चिकटबंध, म्हणजे तिच्याभोवती असलेल्या व्रणयुक्त ऊतींच्या पट्ट्या, हिस्टेरोस्कोपमध्ये दिसत नाहीत; त्यातून केवळ गर्भाशयाची पोकळी आणि अंडवाहिन्यांची उघडी टोके दिसतात. लॅपरोस्कोपीत ते थेट दिसतात; या अभ्यासात 80 पैकी 4 महिलांमध्ये चिकटबंध फक्त त्या टप्प्यावर आढळले. आधीच्या संशोधनानुसार ते प्रवाहाच्या निष्कर्षातून चुकीचे आश्वासन मिळण्याची शक्यता वाढवतात.

हायड्रोसॅल्पिंक्स, म्हणजे दूरच्या टोकावरील अडथळ्यामुळे द्रव साचून फुगलेली अंडवाहिनी, हीसुद्धा अशाच प्रकारे न दिसणारी स्थिती आहे: ज्ञात प्रकरणे वगळली होती, तरीही 80 पैकी 7 महिलांमध्ये पूर्वी ओळखले न गेलेले हायड्रोसॅल्पिंक्स लॅपरोस्कोपीत आढळले. एंडोमेट्रिओसिस, श्लेष्मल अस्तराची हानी आणि अंडपेशी स्वीकारण्याची कमी झालेली क्षमता यांचाही या यादीत समावेश होतो. म्हणून प्रजननक्षमतेविषयीच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये क्रोमोपर्ट्युबेशनचे वर्णन इतर कारणांसाठी लॅपरोस्कोपी आवश्यक असताना केली जाणारी प्रक्रिया असे केले आहे. हे वंध्यत्वाच्या मूल्यमापनावरील ASRM समितीच्या मतात दिसते. कोणत्याही शस्त्रक्रियात्मक तपासणीचा विचार करताना मेथिलीन ब्लूच्या सुरक्षिततेविषयीच्या माहितीचा व्यापक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो.

अंडवाहिन्यांच्या इतर चाचण्यांपेक्षा ही कशी वेगळी आहे

हिस्टेरोसॅल्पिंगोग्राफीमध्ये (HSG) गर्भाशयमुखातून क्ष-किरणांत दिसणारे कॉन्ट्रास्ट माध्यम सोडले जाते आणि क्ष-किरण प्रतिमांकनाद्वारे पोकळी व अंडवाहिन्यांची रूपरेषा पाहिली जाते. क्रोमोपर्ट्युबेशनप्रमाणेच यात माध्यम बाहेर पडल्याची नोंद होते; पण यात किरणोत्सर्गाचा संपर्क येतो, श्रोणीप्रदेशाची बाहेरील बाजू तपासता येत नाही आणि गर्भाशयाच्या कोपऱ्यातील आकुंचनाची समस्या यातही असते.

सलाईन अल्ट्रासाऊंडमध्ये पोकळीत निर्जंतुक सलाईन सोडले जाते आणि योनीतील प्रोबद्वारे तिचे प्रतिमांकन केले जाते. साधे सलाईन प्रतिमांकन ही प्रामुख्याने पोकळीची चाचणी आहे: श्रोणीप्रदेशात द्रव दिसल्यास किमान एक अंडवाहिनी खुली असल्याचे सूचित होते, पण सहसा कोणती हे सांगता येत नाही. फेस किंवा सूक्ष्म बुडबुडे वापरणारे कॉन्ट्रास्ट अल्ट्रासाऊंड स्वतंत्र अंडवाहिन्यांतील प्रवाहाचा मागोवा घेते आणि रंगद्रव्य चाचणीशी अधिक जवळचे साम्य राखते.

सुरक्षितता आणि चाचणीची व्यवस्था सोप्या शब्दांत

80 रुग्णांच्या अभ्यासात दोन्ही रंगद्रव्य चाचण्यांमुळे कोणतीही मोठी किंवा किरकोळ गुंतागुंत झाली नसल्याचे लेखकांनी नोंदवले. लहान प्राथमिक अभ्यासाच्या मर्यादेत हे आश्वासक आहे, पण त्याचा अर्थ धोका शून्य आहे असा होत नाही: क्रोमोपर्ट्युबेशननंतरच्या प्रकरण अहवालांत दुर्मीळ अतिसंवेदनशीलता प्रतिक्रिया, मेथेमोग्लोबिनेमिया, रक्तवाहिन्यांमध्ये रंगद्रव्य जाणे आणि फुफ्फुसांशी संबंधित गुंतागुंत यांचे वर्णन आहे. मात्र त्यांच्या वारंवारतेचे मोजमाप पुरेसे झालेले नाही.

यातून दोन मुद्दे समोर येतात. लॅपरोस्कोपीच्या पद्धतीत शस्त्रक्रिया आणि भूल यांचे नेहमीचे धोकेही समाविष्ट होतात, म्हणून शस्त्रक्रियेद्वारे निरीक्षण आधीच नियोजित असलेल्या प्रकरणांसाठीच ती राखून ठेवली जाते. तसेच यातील कोणतीही गोष्ट घरगुती वापरासाठी लागू होत नाही: द्रावणाची सांद्रता, निर्जंतुकीकरण, योग्य ठिकाणी रंगद्रव्य सोडणे आणि आपत्कालीन तयारी या बाबी वैद्यकीय पथकाच्या जबाबदारीत येतात.

म्हणून योग्य सारांश अटींसह मांडावा लागतो. मेथिलीन ब्लू वापरून केलेले क्रोमोपर्ट्युबेशन निरीक्षणाखाली अंडवाहिनीतून द्रव जातो का हे दाखवते; यात खुली असल्याचा निष्कर्ष बंद असल्याच्या निष्कर्षापेक्षा लक्षणीयरीत्या अधिक विश्वासार्ह असतो. ते अंडवाहिनीचे कार्य मोजत नाही, श्रोणीप्रदेशातील वंध्यत्वाचे प्रत्येक कारण शोधत नाही आणि कोणत्याही स्थितीवर उपचार करत नाही. ही चाचणी सुचवलेल्या प्रत्येकाने तीन प्रश्न विचारावेत: चाचणी कोणत्या पद्धतीने आणि का नियोजित आहे, अडथळा असल्याचा निष्कर्ष आल्यास पुढे काय होईल आणि कोणते अतिरिक्त निष्कर्ष पुढील योजना बदलतील.