લેખ

પાઇલોનાઇડલ સાઇનસની શસ્ત્રક્રિયામાં મિથિલીન બ્લૂ: માર્ગોની ઓળખ અને પુનરાવર્તનના પુરાવા

પાઇલોનાઇડલ સાઇનસની શસ્ત્રક્રિયામાં મિથિલીન બ્લૂ: માર્ગોની ઓળખ અને પુનરાવર્તનના પુરાવા

પાઇલોનાઇડલ સાઇનસ એટલે પૂંછડીના હાડકા પાસે ત્વચાની નીચે આવેલો માર્ગ, જેમાં ઘણી વાર બાજુની શાખાઓ હોય છે જે શસ્ત્રક્રિયા દરમિયાન જોવી મુશ્કેલ હોય છે. રોગગ્રસ્ત પેશી પાછળ રહી જાય ત્યારે શસ્ત્રક્રિયા નિષ્ફળ જાય છે, તેથી સર્જનો કાપતાં પહેલાં દરેક શાખા શોધવાની વિશ્વસનીય રીત ઇચ્છે છે. સાઇનસના મુખમાં મિથિલીન બ્લૂનું ઇન્જેક્શન આપવાથી માર્ગોનું જાળું વાદળી રંગાય છે અને સર્જનને અનુસરવા માટે દેખાતો નકશો મળે છે.

આ નકશો દેખાવમાં મદદ કરતું સાધન છે, સારવાર નથી. આ તફાવત મહત્વનો છે કારણ કે મિથિલીન બ્લૂ સાથેની પાઇલોનાઇડલ શસ્ત્રક્રિયા અંગેનું સાહિત્ય બે જુદા પ્રશ્નોને ભેળવે છે. પહેલો પ્રશ્ન એ છે કે શું રંગદ્રવ્ય બધી રોગગ્રસ્ત પેશીને ચોક્કસ રીતે ચિહ્નિત કરે છે. બીજો પ્રશ્ન એ છે કે જે દર્દીઓની શસ્ત્રક્રિયામાં રંગદ્રવ્ય વપરાયું હોય તેમને વર્ષો પછી ઓછું પુનરાવર્તન થાય છે કે નહીં. કોઈ રંગદ્રવ્ય સૂક્ષ્મદર્શક હેઠળની પહેલી કસોટીમાં નિષ્ફળ જઈ શકે, છતાં દર્દીઓમાં વધુ સારા પરિણામો સાથે સંબંધિત હોઈ શકે, અથવા તેનાથી ઊલટું પણ થઈ શકે. આ વિષય પર સૌથી વધુ ટાંકવામાં આવતા બે પ્રકાશિત અભ્યાસોમાંથી દરેક અલગ રચના અને અલગ અનુસરણ સાથે આ પ્રશ્નોમાંથી માત્ર એકનો જવાબ આપે છે.

સર્જન શું જોવાનો પ્રયાસ કરે છે

રંગદ્રવ્યને છુપાયેલી રચના પરના ચિહ્ન તરીકે વિચારો. સર્જન ત્વચાના મુખમાંથી વાદળી પ્રવાહીનું ઇન્જેક્શન આપે છે, તે જોડાયેલા માર્ગોમાં ફેલાય તેની રાહ જુએ છે, પછી રંગાયેલી પેશીને કાપીને દૂર કરે છે. જ્યાં રંગદ્રવ્ય પહોંચ્યું ન હોય, અથવા જે રોગગ્રસ્ત પેશી ઇન્જેક્શન આપેલા માર્ગ સાથે ક્યારેય જોડાયેલી ન હોય, તે રંગાયા વિના રહે છે અને નજરમાંથી છૂટી શકે છે.

તેથી ત્રણ બાબતો સ્વતંત્ર રીતે ખોટી પડી શકે છે. રંગદ્રવ્ય દરેક શાખામાં ન ભરાય. સર્જન રંગાયેલો બધો ભાગ દૂર ન કરે. અને રંગાયેલી સીમાની બહારની પેશીમાં હજી પણ સૂક્ષ્મદર્શક સ્તરે રોગગ્રસ્તતા હોઈ શકે. નીચેના અભ્યાસો આ શ્રેણીના અલગ ભાગોને તપાસે છે, તેથી તેમના પરિણામોની એકસાથે સરેરાશ કાઢી શકાતી નથી.

શસ્ત્રક્રિયાની પદ્ધતિઓની તુલના કરતા વાચકોને શસ્ત્રક્રિયામાં મિથિલીન બ્લૂના ઉપયોગોની વ્યાપક ઝાંખી તેમજ રંગદ્રવ્યથી રંગવું પેશીની સારવારથી કેવી રીતે અલગ છે અને પુનરાવર્તનને કેવી રીતે વ્યાખ્યાયિત અને માપવામાં આવે છે તે અંગેના અલગ સમજાવટલેખો પણ ઉપયોગી લાગી શકે છે.

લાંબા ગાળાનું પુનરાવર્તન: એક અવલોકનાત્મક દર્દી-સમૂહ અભ્યાસ

પુનરાવર્તનના પુરાવા ડોલ અને સહલેખકોએ ઇન્ટરનેશનલ જર્નલ ઑફ કોલોરેક્ટલ ડિસીઝમાં રજૂ કરેલા પૂર્વલક્ષી દર્દી-સમૂહ અભ્યાસમાંથી આવે છે. તેના લેખનું શીર્ષક મુખ્ય પરિણામ સીધું જણાવે છે અને તેમાં તીવ્ર પાઇલોનાઇડલ રોગમાં મિથિલીન બ્લૂનું લાંબા ગાળાનું અનુસરણ મોટા ભાગના શસ્ત્રક્રિયાના અભ્યાસો કરતાં ઘણું લાંબું છે.

સંશોધકોએ 1980 અને 1996 વચ્ચે જર્મનીની ત્રણ સૈન્ય હોસ્પિટલોમાં પાઇલોનાઇડલ રોગ માટે પ્રથમ શસ્ત્રક્રિયા કરાવનારા 1,960 દર્દીઓ ઓળખ્યા અને ત્યારબાદ વિગતવાર ટેલિફોન અનુસરણ માટે 247 પસંદ કર્યા. સરેરાશ અનુસરણ લગભગ 15 વર્ષ હતું, અને તેની અવધિ આશરે 9 થી 25 વર્ષ સુધીની હતી. અભ્યાસમાં સામેલ લોકો મોટાભાગે યુવાન સૈનિક પુરુષો હતા. શસ્ત્રક્રિયાની પદ્ધતિઓ અલગ હતી: લગભગ બે તૃતીયાંશમાં પેશી કાપીને દૂર કર્યા પછી ઘા ખુલ્લો રાખીને રૂઝાવાયો, એક ચતુર્થાંશમાં પેશી કાપીને દૂર કર્યા પછી મધ્યરેખામાં તરત જ ઘા બંધ કરાયો, અને બાકીનામાં માર્સુપિયલાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું.

રંગદ્રવ્યના ઉપયોગની સ્થિતિ સરળ હતી: 197 દર્દીઓને શસ્ત્રક્રિયાની શરૂઆતમાં માર્ગોના જાળાની રૂપરેખા દર્શાવવા મિથિલીન બ્લૂનું ઇન્જેક્શન અપાયું હતું, અને 50ને અપાયું નહોતું. રંગદ્રવ્યનો ઉપયોગ એક જ સાવચેતીપૂર્વક આપેલા ઇન્જેક્શન તરીકે વર્ણવાયો હતો; તેની સાંદ્રતા કે માત્રા જણાવાઈ નહોતી. ઉપયોગની ફાળવણી યાદૃચ્છિક નહોતી. સર્જનોએ તીવ્ર ફોડા કરતાં લાંબા સમયથી ફિસ્ટુલા બનતા રોગમાં રંગદ્રવ્ય ઘણી વધુ વાર પસંદ કર્યું હતું, અને સાઇનસના વધુ મુખ હોય ત્યારે પણ તેનો વધુ વાર ઉપયોગ કર્યો હતો, તેથી બંને જૂથો શરૂઆતથી જ અલગ હતા.

પુનરાવર્તનનું મૂલ્યાંકન અગાઉથી નક્કી કરેલી ટેલિફોન પ્રશ્નાવલી દ્વારા કરાયું હતું. દર્દીઓને પુનરાવર્તન થયેલું ત્યારે જ ગણવામાં આવ્યા જ્યારે શરૂઆતમાં ઘા રૂઝાયો હોય, ત્યારબાદ પૂંછડીના હાડકાને કોઈ ઈજા ન થઈ હોય, અને સાથે કાં તો એક નિશ્ચિત માપદંડ (ચિકિત્સક દ્વારા નિદાન, ફરી ચીરો મૂકવો કે પેશી કાપીને દૂર કરવી, નવો સાઇનસ, મુખમાં વાળ, પરુનો સ્રાવ) અથવા બે ઓછા નિશ્ચિત માપદંડો (લાલાશ, સોજો, દુખાવો, સ્રાવ) હાજર હોય.

સમગ્ર સમયગાળામાં અસમાયોજિત પુનરાવર્તન રંગદ્રવ્ય વપરાયેલા 197માંથી 32માં (16 ટકા), જ્યારે રંગદ્રવ્ય વિના 50માંથી 15માં (30 ટકા) હતું. અલગ-અલગ સમયે થયેલા અનુસરણને ધ્યાનમાં લેતા 20 વર્ષના કૅપ્લાન–માયર અંદાજ રંગદ્રવ્ય સાથે લગભગ 20 ટકા અને તેના વિના 38 ટકા હતા, જેમાં લૉગ-રૅન્ક p મૂલ્ય 0.018 હતું. બહુચલીય કોક્સ મોડેલમાં લેખકોએ રંગદ્રવ્યના ઉપયોગ માટે 0.45નું ઑડ્સ જેવું ગુણોત્તર નોંધ્યું હતું. મોટા ભાગનાં પુનરાવર્તનો પાંચ વર્ષની અંદર દેખાયાં, પરંતુ કેટલાક શસ્ત્રક્રિયા પછી 17 વર્ષ જેટલા મોડાં પણ દેખાયાં. આથી જ મિથિલીન બ્લૂ સાથે પાઇલોનાઇડલ રોગના પુનરાવર્તન અંગેના દાવાઓ માટે લાંબું અનુસરણ મહત્વનું છે.

પેટાજૂથોમાં જોવા મળેલી ભાતને સાવચેતીથી સમજવાની જરૂર છે. તીવ્ર, ફોડા બનતા રોગમાં 20 વર્ષના અંદાજ રંગદ્રવ્ય સાથે આશરે 19 ટકા અને તેના વિના 43 ટકા હતા, પરંતુ માત્ર 79 દર્દીઓ હોવાથી આ તફાવત આંકડાકીય રીતે નોંધપાત્ર ન હતો (p = 0.078). દીર્ઘકાલીન રોગમાં અંદાજ આશરે 19 ટકા સામે 24 ટકા હતા (p = 0.35), એટલે કે દર્શાવી શકાય એવો કોઈ તફાવત મૂળભૂત રીતે નહોતો. તેથી કુલ સંબંધ મુખ્યત્વે એવા પેટાજૂથને કારણે જોવા મળ્યો જે સ્વતંત્ર નિષ્કર્ષ માટે ખૂબ નાનું હતું; આ અભ્યાસમાં સારવારની ફાળવણી યાદૃચ્છિક નહોતી અને નિયંત્રણ જૂથમાં માત્ર 50 દર્દીઓ હતા.

આ અભ્યાસ શું દર્શાવતો નથી તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે. તેમાં માર્ગોની ઓળખની ચોકસાઈ માપવામાં આવી નહોતી, રંગદ્રવ્ય વપરાયેલી અને ન વપરાયેલી શસ્ત્રક્રિયાઓ વચ્ચે પેશીપરીક્ષણની તુલના કરવામાં આવી નહોતી, અને ઘાની જટિલતાઓ કે રૂઝાવાના સમય માટે રંગદ્રવ્ય સાથે અને તેના વિના કોઈ ઉપયોગી તુલના રજૂ કરવામાં આવી નહોતી. આ એક ઐતિહાસિક દર્દી-સમૂહમાં રંગદ્રવ્યના ઉપયોગ અને ઓછા લાંબા ગાળાના પુનરાવર્તન વચ્ચેના સંબંધનો પુરાવો છે, રંગદ્રવ્યએ જ તે ઘટાડો કર્યો હોવાનું પ્રમાણ નથી. સારવાર પસંદ કરવાના કારણથી ઊભી થતી ગૂંચવણ, સમયગાળાની અસરો અને વિવિધ પદ્ધતિઓના મિશ્રણની અસરો—આ બધા પ્રશ્નો હજી ખુલ્લા છે.

રંગદ્રવ્ય ખરેખર શું રંગે છે: જોડિયા નમૂનાઓનો અભ્યાસ

બીજો અભ્યાસ માર્ગોની ઓળખ અંગેનો પ્રશ્ન સીધો પૂછે છે, પરંતુ તેની રચનાનો ખોટો અર્થ નીકળવો સરળ છે. ઇદિઝ અને સહલેખકોએ તેને ભાવિ અનુસરણવાળો યાદૃચ્છિક પરીક્ષણ-અભ્યાસ કહીને પ્રકાશિત કર્યો હતો, અને મિથિલીન બ્લૂના માર્ગદર્શન હેઠળ પાઇલોનાઇડલ પેશી કાપીને દૂર કરવાના જોડિયા પેશીરોગવિજ્ઞાન અભ્યાસને હજી ક્યારેક યાદૃચ્છિક પુરાવા તરીકે ટાંકવામાં આવે છે. એ જ અભ્યાસની પરીક્ષણ નોંધણીમાં કોઈ ફાળવણી કે માહિતી છુપાવવાની વ્યવસ્થા વિના એક જ જૂથ દર્શાવાયું છે. તેથી યોગ્ય વર્ગીકરણ એ છે કે આ દરેક દર્દીની અંદરના જોડિયા નમૂનાઓ સાથેનો ભાવિ અનુસરણવાળો, એક જ અભ્યાસ-જૂથ ધરાવતો અભ્યાસ છે; રંગદ્રવ્ય સાથે અને તેના વિના થયેલી યાદૃચ્છિક તુલના નથી.

જટિલતા વિનાના પ્રાથમિક રોગવાળા ત્રેવીસ નહીં, તેત્રીસ દર્દીઓએ ભાગ લીધો હતો. તીવ્ર સોજો, ફોડો અને ફરી થયેલો રોગ ધરાવતા દર્દીઓને બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા, તેથી આ દર્દી-સમૂહ લગભગ તે તીવ્ર પેટાજૂથથી વિપરીત છે જેમાં ડોલના અભ્યાસે સૌથી મોટી અસર સૂચવી હતી. દરેક દર્દીને સાઇનસના દરેક મુખમાંથી ઓછામાં ઓછું 4 mL મિથિલીન બ્લૂ એટલા દબાણથી આપવામાં આવ્યું કે રંગદ્રવ્ય માર્ગમાંથી બહાર લીક થાય. ત્યારબાદ સર્જને બધી વાદળી પેશી અને સાઇનસનું મુખ એક નમૂના તરીકે કાપીને દૂર કર્યાં (જૂથ 1), બાકી રહેલા પોલાણનું નિરીક્ષણ કર્યું, અને નરી આંખે શંકાસ્પદ દેખાતી કોઈપણ ન રંગાયેલી ગ્રેન્યુલેશન પેશીને અલગથી બીજા નમૂના તરીકે કાપીને દૂર કરી (જૂથ 2).

નમૂનાની જૂથ-ઓળખથી અજાણ પેથોલોજિસ્ટે બંને નમૂનાઓમાં પાંચ સૂક્ષ્મદર્શકીય લક્ષણોના ગુણાંક આપ્યા: મોટા થયેલા વાળના ફોલિકલ્સ, વિખરાયેલા કેરેટિનના પાતળા સ્તરો, સોજાકારક કોષોની ઘૂસણખોરી, વાળના દંડ અને ફાઇબ્રોસિસ.

રંગદ્રવ્ય સૌથી વધુ રોગગ્રસ્ત ભાગમાં કેન્દ્રિત થયું, પરંતુ તેણે રોગની સીમા નક્કી કરી નહીં. ન રંગાયેલા બીજા નમૂનામાં પણ અસામાન્યતાઓ સામાન્ય રહી: 33માંથી 31માં મોટા થયેલા ફોલિકલ્સ, 33માંથી 29માં કેરેટિનના પાતળા સ્તરો અને 33માંથી 30માં સોજો હતો. વાળના દંડ સૌથી સ્પષ્ટ તફાવત દર્શાવતા હતા: તે 33માંથી 29 રંગાયેલા નમૂનાઓમાં હાજર હતા, પરંતુ 33માંથી માત્ર 5 ન રંગાયેલા નમૂનાઓમાં હતા. દરેક લક્ષણ માટે તીવ્રતાના સરેરાશ ગુણાંક રંગાયેલી પેશીમાં વધુ હતા. સરળ શબ્દોમાં, વાદળી સીમાએ રોગનું કેન્દ્ર ચિહ્નિત કર્યું, પરંતુ પેશીપરીક્ષણમાં અસામાન્ય જણાતી બધી પેશીને પોતાની અંદર સમાવી નહીં.

બે મર્યાદાઓ આ નિષ્કર્ષને પણ સીમિત કરે છે. બીજો નમૂનો બધી ન રંગાયેલી પેશીમાંથી વ્યવસ્થિત રીતે લેવાયેલો નમૂનો નહોતો. સર્જનને શંકાસ્પદ ગ્રેન્યુલેશન પેશી દેખાઈ અને તેણે ફરી કાપીને દૂર કરવાનું પસંદ કર્યું ત્યારે જ તે લેવાયો હતો. તેથી તેમાં ન રંગાયેલા ભાગોમાંથી સૌથી ખરાબ દેખાતા વિસ્તારોને પ્રાધાન્ય મળ્યું હતું, અને તે રંગદ્રવ્યથી માર્ગોની ઓળખ માટે સાચી સંવેદનશીલતા કે ખોટા નકારાત્મક પરિણામોનો દર આપી શકતો નથી. ઉપરાંત, અભ્યાસે કોઈ ક્લિનિકલ પરિણામ રજૂ કર્યું નહોતું: ન પુનરાવર્તનનો દર, ન ચેપનો દર, ન ઘા ફરી ખૂલી જવાનો દર, ન રૂઝાવાનો સમય. વાદળી કિનારીની બહારની સૂક્ષ્મદર્શકીય અસામાન્યતા એક પરોક્ષ સૂચક છે, એ દર્દીઓને પુનરાવર્તન થયું જ હોત તેનો પુરાવો નથી.

બંને અભ્યાસોને સાથે સરખાવતાં

ડોલ અને સહલેખકો, 2008ઇદિઝ અને સહલેખકો, 2014
રચનાપૂર્વલક્ષી અવલોકનાત્મક દર્દી-સમૂહ, રંગદ્રવ્ય સાથે સામે તેના વિના બિનયાદૃચ્છિક તુલનાભાવિ અનુસરણવાળો એક જ અભ્યાસ-જૂથ, દરેક દર્દીની અંદરના જોડિયા નમૂનાઓ
દર્દીઓ247, તીવ્ર અને દીર્ઘકાલીન રોગનું મિશ્રણ, સૈન્ય હોસ્પિટલો33, માત્ર જટિલતા વિનાનો પ્રાથમિક રોગ
રંગદ્રવ્યની પ્રક્રિયાએક ઇન્જેક્શન, માત્રા જણાવાઈ નથીદરેક મુખ દીઠ ઓછામાં ઓછું 4 mL, સાંદ્રતા જણાવાઈ નથી
મુખ્ય પરિણામ-માપદંડપ્રશ્નાવલી દ્વારા પુનરાવર્તન, સરેરાશ 15 વર્ષરંગદ્રવ્યની સીમાની બહાર બાકી રહેલી સૂક્ષ્મદર્શકીય રોગગ્રસ્તતા, કોઈ ક્લિનિકલ અનુસરણ નહીં
ઘાના પરિણામોરંગદ્રવ્ય સાથે સામે તેના વિના કોઈ ઉપયોગી તુલના નહીંકોઈ પરિણામ જણાવાયું નથી
મુખ્ય પરિણામ20 વર્ષનું પુનરાવર્તન રંગદ્રવ્ય સાથે લગભગ 20% સામે તેના વિના 38%ન રંગાયેલી પેશી હજી અસામાન્ય, જોકે ઓછી તીવ્રતા સાથે

આ પંક્તિઓને ભેળવીને એક જ ચુકાદો આપી શકાતો નથી. દર્દી-સમૂહ અભ્યાસ માર્ગોની ઓળખની ચોકસાઈ તપાસ્યા વિના દાયકાઓ સુધીનું ક્લિનિકલ પરિણામ માપે છે. જોડિયા નમૂનાઓનો અભ્યાસ કોઈ ક્લિનિકલ પરિણામ માપ્યા વિના સૂક્ષ્મદર્શક હેઠળ માર્ગોની ઓળખ કેટલી સંપૂર્ણ છે તે તપાસે છે. બંનેમાંથી કોઈ પણ રંગદ્રવ્યના માર્ગદર્શનવાળી અને તે વિના થતી શસ્ત્રક્રિયાની એવી યાદૃચ્છિક તુલના નથી જેમાં પુનરાવર્તન અને ઘાના પરિણામો બંને માપવામાં આવ્યાં હોય, અને આ બે પુરાવાઓમાં એવો કોઈ પરીક્ષણ-અભ્યાસ નથી.

તેથી સર્જન સાથે મિથિલીન બ્લૂ વડે પાઇલોનાઇડલ સાઇનસના વિકલ્પોની ચર્ચા કરનાર માટે ત્રણ પ્રામાણિક નિવેદનો બાકી રહે છે. પ્રથમ, એક લાંબો પરંતુ બિનયાદૃચ્છિક અભ્યાસ રંગદ્રવ્યના ઉપયોગને ઓછા પુનરાવર્તન સાથે જોડે છે; આ સંબંધ મુખ્યત્વે તીવ્ર રોગવાળા દર્દીઓમાં જોવા મળે છે અને તેમાં મોટી અનિશ્ચિતતા છે. બીજું, કાર્યપદ્ધતિ તપાસતો એક નાનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે રંગદ્રવ્યથી રંગાયેલી સીમા પેશીપરીક્ષણ મુજબના રોગના વાસ્તવિક વિસ્તારને ઓછો આંકે છે, પરંતુ વધારાના સૂક્ષ્મદર્શકીય તારણો પુનરાવર્તનનું કારણ બને છે તે દર્શાવતો નથી. ત્રીજું, કોઈ પણ અભ્યાસ રંગદ્રવ્યના માર્ગદર્શનવાળી શસ્ત્રક્રિયામાં ઘાના ચેપ, રૂઝાવાની ઝડપ કે જટિલતાના દર અંગેના દાવાઓને સમર્થન આપતો નથી, કારણ કે બંનેમાંથી કોઈએ આ તુલનાઓ માપી નહોતી.

આથી પરામર્શ વખતે પૂછવાનો વ્યવહારુ પ્રશ્ન મર્યાદિત છે: નક્કી કરેલી પદ્ધતિને ધ્યાનમાં લેતાં (ઘા ખુલ્લો રાખીને રૂઝાવવો, ઘા બંધ કરવો કે ફ્લૅપ), શું સર્જન માર્ગો શોધવા રંગદ્રવ્ય વાપરે છે, અને પોલાણની કિનારી પર શંકાસ્પદ ન રંગાયેલી પેશી હોય તો તેઓ શું કરે છે? પુરાવા રંગદ્રવ્યનો પુનરાવર્તન સાથેનો સંભવિત પરંતુ અપ્રમાણિત સંબંધ દર્શાવે છે, અને શરીરરચનાના ચિહ્નક તરીકે તેની એક મર્યાદા દસ્તાવેજિત કરે છે. તેની બહારનું બધું પુરાવાની સીમા પાર કરતું અનુમાન છે.

Google AdSense