ཁྲག་ལ་ཚོས་མདོག་སྨུག་པོ་འབྱུང་བའི་ཚོས་རྫས་སུས་བཟོས་སམ། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ། མ་ལ་ཁོབ་སྐི། རོ་མ་ནོབ་སྐི་དང་གིམ་ས།

ཨི་ཨོ་སིན་ནི་དམར་པོ་ཡིན། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་ནི་སྔོན་པོ་ཡིན། དེ་གཉིས་བསྲེས་ནས་སྐམ་པའི་ཁྲག་གི་སྲབ་ཤུན་ལ་བྱུགས་ན། སྲབ་ཤུན་གྱི་ཆ་ཤས་ཁ་ཤས་སྨུག་པོར་འགྱུར།

ཆ་ཤས་ཚང་མ་དེ་ལྟར་མི་འགྱུར། ལེགས་པར་བཟོས་པའི་དཔེ་ལ། ཁྲག་གི་ཕྲ་ཕུང་དཀར་པོའི་ལྟེ་ཉིང་དམར་སྨུག་ཏུ་འགྱུར་ཞིང་། མ་ལེ་རི་ཡའི་གཞན་རྟེན་སྲིན་བུའི་ནང་གི་ཁོ་རོ་མ་ཊིན་ལའང་མདོག་དེ་རང་འབྱུང་། དེའི་མཐའ་སྐོར་གྱི་ཁྲག་གི་ཕྲ་ཕུང་དམར་པོ་དག་དམར་སྐྱར་གནས་ཤིང་། ཕྲ་ཕུང་གཤེར་རྫས་སྔོ་སྐྱར་གནས། མདོག་སྨུག་པོ་དེས་ཕྲ་ཕུང་གི་རིགས་སོ་སོ་འབྱེད་ཐུབ་པར་བྱེད།

དམ་བུ་གང་གི་ནང་དུའང་མདོག་སྨུག་པོ་མེད། ཚོས་མདོག་དེ་ནི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་ཞིག་འགྱུར་གྱི་ཐོན་རྫས་བྱེ་བྲག་ཅིག་དང་ཨི་ཨོ་སིན་ཤེལ་བྱང་སྟེང་འཕྲད་སྐབས་ཁོ་ནར་འབྱུང་། 1880 དང་1890 ལོ་རབས་སུ་མི་སུས་ཀྱང་ཐོན་རྫས་དེ་ཡོད་པ་མི་ཤེས་པས། དེ་ཅི་ཡིན་ཤེས་པ་ལྟ་ཅི། ཚོས་མདོག་དེ་འཚོལ་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་ཚོས་རྫས་མ་དག་པ་སྤྱད་ནས་རང་རང་གིས་ལས་ཀ་བྱས། དམ་བུ་ཞིག་སྒྲོམ་སྟེང་ཟླ་བ་གཉིས་བཞག་རྗེས། དེའི་ནང་དུ་ཅི་ཡོད་ངེས་པར་ཤེས་པའི་ཐབས་ཤིག་ཁོང་ཚོར་མེད།

དེའི་ཕྱིར་ཁ་བྱང་གི་དྲི་བ་དེར་རྒྱུ་མཚན་ལྡན་པའི་ལན་གཅིག་ལས་མང་བ་ཡོད་ཅིང་། ལན་དེ་2011 ལོར་འགྱུར་བ་རེད།

འདྲེས་རྫས་དང་མཉམ་དུ་འགྱུར་བའི་མཐོང་རྟགས།

ཚོས་རྫས་འདི་ཐེངས་གཅིག་ལ་གསར་གཏོད་བྱས་པ་མིན། དེ་རིམ་བཞིན་འཕེལ་བ་ཡིན། འདྲེས་རྫས་ལ་འགྱུར་བ་རེ་བཏང་བས་མཐོང་ཐུབ་པའི་ཆ་འཕྲིན་གསར་པ་རེ་ཁ་སྣོན་བྱུང་། ཆ་འཕྲིན་དེ་དག་གི་གོ་རིམ་ནི་ལོ་རྒྱུས་འདི་གསལ་པོར་ཤེས་པའི་ཐབས་ལེགས་ཤོས་ཡིན།

མཐའ་མའི་ཀ་ཐིག་ནང་གི་འཕེལ་རིམ་དེ་གལ་ཆེ། ཡར་རྒྱས་རེ་རེས་ཚོས་མདོག་གི་ཁྱབ་ཚད་ཆེ་རུ་བཏང་ཞིང་། ཁྱབ་ཚད་ཆེ་རུ་ཕྱིན་པ་རེ་རེས་གྲུབ་ཚུལ་གསར་པ་གཅིག་རེ་མཐོང་ཐུབ་པར་བྱས། མདོག་སྨུག་པོ་ནི་ཐབས་རྩལ་འདིའི་མཛེས་རྒྱན་ཙམ་མིན། དེས་གཞན་རྟེན་སྲིན་བུ་ཡོད་པ་མཐོང་བ་དང་། དེ་ཅི་ལས་གྲུབ་པ་མཐོང་བའི་བར་ཁྱད་པར་བཟོས། ཚོས་རྫས་རང་ཉིད་BASF ཡི་ཚོས་རྫས་བཟོ་གྲྭ་ནས་སྨན་ལས་ནང་ཇི་ལྟར་སླེབས་པ་ནི་རང་གི་ཡིག་ཆ་ཡོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་རིང་བ་ཞིག་ཡིན། གོང་གི་གོ་རིམ་ཆ་ཚང་དང་ཐོ་རེ་རེའི་ཁུངས་ཡིག་རྣམས་ཁུངས་ཡིག་དང་སྦྲེལ་བའི་བྱས་རྗེས་ཅན་གྱི་དུས་ཐིག་ཏུ་ཉར་ཡོད།

རི་མོ། འདྲེས་རྫས་དྲུག་པོ་དེ་རང་གི་སྣོད་ནང་ཅི་ཡོད་པ་དང་། དེ་ལས་ཅི་ཐོན་པ་བྲིས་ཡོད། སྒོར་ཐིག་རྣམས་ཀྱིས་ཚོས་རྫས་བསྟན་ཞིང་། དེ་དག་གི་འོག་གི་གྲུ་བཞི་རྣམས་ཀྱིས་ཚོས་རྫས་དེ་དག་གིས་ཁྲག་གི་སྲབ་ཤུན་ནང་བསྐྱེད་ཐུབ་པའི་ཚོས་མདོག་བསྟན། 1890 ལོའི་སྔོན་དུ་དམར་སྨུག་གི་གྲུ་བཞི་གཅིག་ཀྱང་མེད་ཅིང་། དེའི་རྗེས་ཀྱི་ཚང་མར་དེ་ཡོད།

བོ་རག་སི་བསམ་བཞིན་སྤྱད་པའི་མི་དེ།

ཨེརནསཊ་མ་ལ་ཁོབ་སྐི་ནི་བྲེས་ལའུ། ད་ལྟའི་ཝྲོཚ་ཝཕ་གི་སྨན་པ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་གིས་ལས་ཀའི་དུས་ཡུན་རིང་སྒེར་གྱི་སྨན་བཅོས་དང་། ལས་རོགས་ཤིག་དང་མཉམ་དུ་གཉེར་བའི་སྨན་ཁང་ཆུང་ངུ་ཞིག་ཏུ་ལས་ཀ་བྱས་ཤིང་། རང་གི་ཁོམ་དུས་སུ་ཚོད་ལྟ་ཁང་གི་ལས་ཀ་བྱས། ཁོང་1857 ལོའི་ཟླ་3 པའི་ཚེས་12 ཉིན་སྟྲེལ་ནོར་སྐྱེས་ཤིང་། བྲེས་ལའུ་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོར་གསོ་རིག་སྦྱངས། 1882 ནས་1887 བར་འཕགས་པ་ཀུན་གྱི་སྨན་ཁང་དུ་ནང་ནད་སྨན་བཅོས་ཀྱི་ལས་རོགས་བྱས། དེ་ནི་སྐབས་དེར་འཇར་མན་གྱི་སྨན་ཁང་ཆེ་ཤོས་གཉིས་པ་ཡིན།

ཁོང་གིས་1888 ལོར་ཁེན་ཆིན་སྐི་དང་པླེན་གྱི་ཚོས་རྫས་གཉིས་སྦྱོར་ལས་འགོ་བཙུགས། 1889 ལོར་བཟོས་པའི་དཔེ་ཞིག་ནང་། ཁོང་གིས་པླས་མོ་ཌི་ཡམ་གྱི་ལྟེ་ཉིང་ནང་གི་ཁོ་རོ་མ་ཊིན་ལ་ཕྲ་ཕུང་གཤེར་རྫས་དང་མི་འདྲ་བའི་ཚོས་མདོག་བྱུང་བ་མཐོང་ཡང་། རྗེས་སུ་དེ་བསྐྱར་དུ་ཐོན་མ་ཐུབ། ཁོང་གིས་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་སྐྱུར་གཤིས་སུ་བསྒྱུར་ནས་ཚོད་ལྟ་བྱས་ཀྱང་། གྲུབ་འབྲས་སྡུག་ཏུ་ཕྱིན། བོ་རག་སིས་བུལ་གཤིས་སུ་བསྒྱུར་ནས་ཚོད་ལྟ་བྱས་པས། ཐེངས་རེ་རེར་གྲུབ་འབྲས་བྱུང་། ཁོང་གིས་1890 ལོའི་ཟླ་6 པའི་ཚེས་15 ཉིན་ཐབས་ལམ་དེ་མི་མང་གི་མདུན་དུ་སྟོན་ཞིང་། 1891 ལོའི་ཟླ་8 པར་བོ་རག་སི་སྤྱོད་ཚུལ་གྱི་བཀོད་ཁྱབ་ཚུད་པའི་ཞིབ་བཤད་རྒྱས་པ་ཞིག་སྤེལ། ཁོང་གིས་ཚོས་རྒྱག་པར་ཆུ་ཚོད་ཉེར་བཞི་དགོས་པ་དང་། གྲུབ་འབྲས་དེ་ལས་སླ་པོར་བསྐྱར་དུ་ཐོན་ཐུབ་པ་བཀོད།

ནད་ངོས་འཛིན་གྱི་ཚོད་ལྟ་ཁང་ཞིག་ཏུ་ཆུ་ཚོད་ཉེར་བཞི་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོ་ཡིན། ཁོང་གི་རྩོམ་ཡིག་ནང་གཞན་རྟེན་སྲིན་བུའི་ལྟེ་ཉིང་གི་མདོག་སྨུག་དམར་ལ་ཞིབ་བཤད་མང་པོ་མ་བྱས། རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་རུང་། 1898 ལོར་ནོཁཊ་ཀྱིས་བསྐྱར་དུ་བྱས་པའི་བར་སུས་ཀྱང་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་བསམ་བཞིན་བུལ་གཤིས་སུ་བསྒྱུར་བའི་ཐབས་དེ་མ་སྤྱད། མ་ལ་ཁོབ་སྐིས་དེ་ནས་ཁྲག་ལ་ཚོས་རྒྱག་པའི་སྐོར་བསྐྱར་དུ་བྲིས་མེད།

ཉེ་དུས་བར་ཁོང་གི་སྐོར་ཤེས་ཚད་ཉུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་གསང་བ་ཞིག་མིན་པར། ཡིག་ཚགས་ཉར་ཚགས་དང་འབྲེལ། གསོ་རིག་གི་ཡིག་ཆའི་ནང་ཁོང་གི་མི་ཚེའི་རྗེས་ཤུལ་ཧ་ལམ་མ་ལུས་ཤིང་། ལུས་པ་དེའང་ལམ་གཅིག་བརྒྱུད་ནས་འབྱོར། ཁོང་གི་བུ་མོ་མ་རི་1939 ལོར་འཇར་མན་ནས་ལོན་ཌོན་དུ་ཕྱིན་ཞིང་། དབྱིན་ཇིའི་དམག་དཔུང་ནང་ཞབས་ཞུ་བྱས་རྗེས་ཁ་ན་ཌར་གཞིས་ཆགས། མོས་ཉར་བའི་ཁྱིམ་ཚང་གི་ཡིག་ཆ་རྣམས་མཐར་ནིའུ་ཡོརཀ་གི་ལེ་ཨོ་བེག་སློབ་གླིང་དུ་འབྱོར། མོའི་སྤུན་ལེ་ཨོ་འཛམ་གླིང་དམག་ཆེན་དང་པོའི་ནང་བསད། མོའི་སྤུན་མོ་ཨེ་ཝ་1942 ལོའི་ཟླ་4 པར་བྲེས་ལའུ་ནས་ཨིཛ་བི་ཚའི་བར་བརྒྱུད་སྒར་དུ་བཙན་སྐྱེལ་བྱས་ཤིང་། ཕྱིར་ལོག་མ་བྱུང་། མོའི་མ་ཧེད་ཝིག་གིས་བཙན་སྐྱེལ་དེ་འདྲ་སྒུག་པ་ལས་1942 ལོའི་ཟླ་4 པའི་ཚེས་22 ཉིན་རང་སྲོག་བཅད། མ་ལ་ཁོབ་སྐི་ནི་དེ་དག་གང་ཡང་མ་བྱུང་གོང་1934 ལོར་འདས་ཟིན།

དེ་ལྟར་མཇུག་རྫོགས་པའི་ཁྱིམ་ཚང་གི་ལོ་རྒྱུས་ལ་རྗེས་སུ་ལུང་འདྲེན་ཡང་མི་བྱེད་པར་འགྱུར། མ་ལ་ཁོབ་སྐི་ཚོས་རྫས་འདིའི་འཕེལ་རིམ་ནང་བསྐྱར་དུ་ཚུད་པར་བྱས་པའི་རྩོམ་ཡིག་གཉིས་ཀ་2011 ལོར་སྤེལ། དེ་དག་པོཛ་ནན་དང་ཝྲོཚ་ཝཕ་གི་ཡིག་ཚགས་དང་། ནིའུ་ཡོརཀ་ཏུ་ཡོད་པའི་མ་རིའི་ཡིག་ཆ་ལས་བསྡུས་པ་ཡིན།

ཧམ་སྤུ་སྐྱེས་པའི་དམ་བུ་དང་སྟབས་འགྲིག་བྱུང་བའི་ཨུ་རུ་སུའི་མི་ཞིག

དི་མི་ཏྲི་རོ་མ་ནོབ་སྐིས་སེནཊ་པི་ཊརས་བརག་གི་དམག་དཔུང་གསོ་རིག་སློབ་གླིང་དུ་གསོ་རིག་སྦྱངས་ཤིང་། ལས་ཀའི་དུས་ཡུན་མང་ཆེ་བར་མ་ལེ་རི་ཡའི་སྐོར་ལ་ལས་ཀ་བྱས། 1890 ལོར་ཁོང་གིས་བྲིས་པའི་ཐབས་ལམ་ཞིག་སྤེལ། ཡིག་ཐོག་ལྟར་ན་དེ་ཁེན་ཆིན་སྐིའི་ཐབས་དང་ཧ་ལམ་གཅིག་མཚུངས་ཡིན། འགྱུར་བ་མ་བཏང་བའི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་དང་ཨི་ཨོ་སིན་སྤྱད་ཅིང་། ཨི་ཨོ་སིན་ཅུང་ཙམ་མང་བ་ཡོད།

1891 ལོའི་ཟླ་9 པར་ཁོང་གི་མིང་གྲགས་བྱུང་བའི་ཐབས་ལམ་དེ་སྤེལ། གལ་ཆེ་བའི་ཞིབ་ཆ་དེ་སྤྱོད་ཚུལ་གྱི་བཀོད་ཁྱབ་ནང་མངོན་ཆུང་ངང་བཀོད་ཡོད། ཁོང་གི་གྲུབ་འབྲས་ལེགས་ཤོས་ནི་die vorräthige Methylenlösung ཞེས་པ། ཟླ་བ་གཉིས་ལས་རིང་བ་བཞག་ཅིང་སྟེང་དུ་ཧམ་སྤུ་སྐྱེས་པའི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོའི་ཉར་ཚགས་ཞུན་ཁུ་ལས་བྱུང་། ཧམ་སྤུ་དང་བཞག་པའི་དུས་ཡུན་གྱིས་ཚོས་རྫས་ཀྱི་མེ་ཐིལ་ཚོགས་ཁ་ཤས་བསྒྲལ་ཡོད། རོ་མ་ནོབ་སྐིས་དེ་མི་ཤེས་ཤིང་ཚོད་འཛིན་ཡང་བྱེད་མ་ཐུབ། ཁོང་གི་ཐབས་ལམ་ཚོད་ལྟ་བྱས་པའི་ལས་མཁན་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་མདོག་སྨུག་པོ་ཐོན་དུ་འཇུག་མ་ཐུབ། ཁོང་གི་ཞིབ་འཇུག་རྩོམ་ཡིག་དེ་1891 ལོའི་ཟླ་6 པར་སེནཊ་པི་ཊརས་བརག་ཏུ་སྤྲད་ཟིན་པས། རྒྱུན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ནང་1891 ལོ་དེ་གསར་རྙེད་བྱུང་བའི་ལོར་བརྩི།

མ་ལ་ཁོབ་སྐིས་1890 ལོའི་ཟླ་6 པར་སྟོན་ཟིན་པས། ལོ་གཅིག་ལས་མང་བའི་སྔོན་དུ་ཡིན། ཁོང་གི་ཐབས་ལམ་ནི་བསམ་བཞིན་སྤྱད་ནས་གྲུབ་འབྲས་ཐོན་པ་ཡིན།

མིང་འདོགས་ཀྱི་གཟེངས་བསྟོད་མི་གཞན་ལ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་མཚན།

མ་ལ་ཁོབ་སྐིའི་མཛད་རྗེས་ཀྱི་རྒྱབ་སྐྱོར་སྒྲུབ་བྱེད་རྣམས་ཁི་རིས་ཊིན་ཁྲཕཊས་དང་། ཨེརནསཊ་ཧེམ་པེལ་མན། བར་བ་ར་ཨོ་ལེག་སིན་བཅས་ཀྱིས་བསྡུས་ཤིང་། དོན་ཚན་བཞིར་གཞི་བཅོལ། དང་པོ་ནི་མི་མང་གི་མདུན་དུ་སྟོན་པའི་དུས་ཚེས། 1890 ལོའི་ཟླ་6 པ་དང་1891 ལོའི་ཟླ་9 པའི་ཁྱད་པར་ཡིན། གཉིས་པ་ནི་*བསམ་བཞིན་*ཞེས་པ་དང་*སྟབས་འགྲིག་གིས་*ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་ཡིན། གསུམ་པ་ནི་མ་ལ་ཁོབ་སྐིས་བོ་རག་སི་ཚུད་པའི་ཐབས་ལམ་ཆ་ཚང་སྤེལ་ཡོད་ཅིང་། རོ་མ་ནོབ་སྐིའི་ཐབས་ལམ་ནི་ཚོད་འཛིན་མ་བྱས་པའི་འགྱུར་རྐྱེན་ཞིག་ལ་རྟེན་པ་ཡིན། བཞི་པ་ནི་སྟབས་འགྲིག་གིས་བྱུང་བའི་ཐབས་དེ་སུས་ཀྱང་བསྐྱར་དུ་ཐོན་དུ་འཇུག་མ་ཐུབ་པས། པླས་མོ་ཌི་ཡམ་གྱི་ལྟེ་ཉིང་གི་ཞིབ་བཤད་དང་། དེ་མངོན་པར་བྱེད་པའི་མདོག་སྨུག་པོ་དེ་ལོ་བདུན་རིང་ཡིག་ཆ་ནང་ནས་ཧ་ལམ་ཡལ་བ་ཡིན།

ཁོང་ཚོས་མཇུག་བསྡོམས་དེ་ཐད་ཀར་བཤད། རྣམ་ཐར་གྱི་རྩོམ་ཡིག་ནང་ཁོང་ཚོས་མཛད་རྗེས་བགོས་ཚུལ་དེ་ལ་“བདེན་པ་ལོག་པར་བཟོས་པ་ཞིག”་ཅེས་འབོད། རལཕ་ལི་ལིས་1978 ལོར་“ཕལ་ཆེར་ང་ཚོས་ཚོས་རྫས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་འདི་ལ་མ་ལ་ཁོབ་སྐིའི་ཚོས་རྫས་ཞེས་འབོད་དགོས”་ཞེས་བྲིས་པ་ལུང་འདྲེན་བྱེད།

སྔོན་ཐོན་གྱི་མཛད་རྗེས་རྩོད་པ་ཕལ་ཆེ་བ་བཞིན། བཤད་ཚུལ་འདི་ལའང་རྩོད་པ་ཡོད། རྩོད་པ་དེ་ཐག་གཅོད་པ་ལས། དེའི་རྣམ་པ་གསལ་བཤད་བྱེད་པ་དོན་ལྡན་ཡིན། སྔོན་ཐོན་གྱི་མཛད་རྗེས་རྩོད་པ་ཞིག་གིས་གསར་རྙེད་དེ་ཅི་ཡིན་གསལ་པོར་བཤད་དགོས། གསར་རྙེད་ནི་མདོག་སྨུག་པོ་ཡིན་ན། མ་ལ་ཁོབ་སྐིར་སྔོན་དུ་སྟོན་པའི་ཡིག་ཆའི་དཔང་རྟགས་ཡོད། གསར་རྙེད་ནི་སྤེལ་བའི་ཐབས་ལམ་ཡིན་ན། མི་གཉིས་ཀས་1891 ལོར་སྤེལ་ཞིང་། མིང་འདོགས་ཀྱི་གཟེངས་བསྟོད་རོ་མ་ནོབ་སྐིར་ཐོབ། གསར་རྙེད་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཡིན་ན། མི་གཉིས་ཀར་མཛད་རྗེས་དེ་མེད། གཉིས་ཀས་སྨིན་པ་ནི་མེ་ཐིལ་ཚོགས་བསྒྲལ་བ་ཡིན་པ་མི་ཤེས་ཤིང་། ཚོས་མདོག་དེ་གང་གིས་འབྱུང་བའང་བཤད་མ་ཐུབ། མཐའ་མའི་དོན་ཚན་དེ་ནི་མི་མང་ལ་བཤད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་རྒྱུན་དུ་སྣང་མེད་བྱེད་པ་དེ་ཡིན། བྱེད་ལས་ལྡན་པའི་གྲུབ་ཆ་ནི་སུས་ཀྱང་ངོས་མ་ཟིན་པའི་མ་དག་རྫས་ཤིག་ཡིན། ཚོས་མདོག་དེ་བསམ་བཞིན་ཐོག་མར་བཟོ་མཁན་གྱིས་བསྐྱར་དུ་ཐོན་ཐུབ་པའི་ཉམས་མྱོང་གི་སྦྱོར་ཐབས་ཤིག་སྤྱད་པ་ལས། སྦྱོར་ཐབས་དེས་ཅི་བྱེད་པ་ཤེས་ནས་བྱས་པ་མིན།

2011 ལོའི་རྩོམ་ཡིག་གཉིས་ནི་མ་ལ་ཁོབ་སྐིའི་མཛད་རྗེས་རྒྱབ་སྐྱོར་གྱི་སྒྲུབ་བྱེད་སྤེལ་བ་རྒྱས་ཤོས་ཡིན། གཉིས་ཀ་PubMed ཐོག་རིན་མེད་དུ་ཀློག་ཐུབ། ཕྱོགས་བསྡུས་རྩོམ་ཡིག་རིང་པོ་ནི་PMID 21235291 དང་། རྣམ་ཐར་གྱི་རྩོམ་ཡིག་ནི་PMID 21660627 ཡིན། ཕྱོགས་བསྡུས་རྩོམ་ཡིག་གི་PubMed ཐོ་ནང་། ལོ་དེའི་རྗེས་སུ་དུས་དེབ་དེ་རང་གི་86(5):366 ལ་སྤེལ་བའི་མཆན་ཞིག་ཀྱང་བཀོད་ཡོད། དེས་སྒྲུབ་བྱེད་དེ་སྤེལ་མ་ཐག་ནས་པར་ཡིག་ཐོག་རྩོད་པ་བྱུང་བ་དྲན་གསོ་བྱེད།

རྩོད་པ་འདི་ནི་རྫས་འགྱུར་རིག་པའི་ཐད་ཀྱི་མི་མཐུན་པ་མིན། དེར་ཞུགས་པ་ཚང་མས་མདོག་སྨུག་པོ་དེ་ཅི་ཡིན་པ་དང་། གྲུབ་ཆ་གང་གིས་དེ་བསྐྱེད་པར་མོས་མཐུན་ཡོད། མི་མཐུན་པ་ནི་སུས་སྔོན་དུ་གྲུབ་འབྲས་དེ་ཐོབ་པ་དང་། སུས་ཀྱང་བསྐྱར་དུ་བྱེད་མི་ཐུབ་པའི་སྟབས་འགྲིག་ཅིག་གྲུབ་འབྲས་ཐོབ་པར་བརྩི་རུང་མིན་གྱི་སྐོར་ཡིན།

རྗེས་ཀྱི་མིང་དེ་དག་གིས་ཅི་བསྣན་པ་རེད།

གལ་ཏེ་མ་ལ་ཁོབ་སྐིས་མདོག་སྨུག་པོ་ཐོག་མར་བཟོས་པ་ཡིན་ན། ཚོས་རྫས་དེ་ལ་རོ་མ་ནོབ་སྐི་དང་། རའིཊ། གིམ་ས་བཅས་ཀྱི་མིང་ཅིའི་ཕྱིར་འདོགས་སམ།

རང་གི་གསར་གཏོད་མཁན་གྱི་ལག་ཏུ་ཐེངས་གཅིག་ཁོ་ནར་གྲུབ་འབྲས་ཐོན་པའི་ཚོས་རྫས་ནི་ཚོད་ལྟའི་རྫས་ཤིག་མིན་པས་ཡིན། རྗེས་ཀྱི་ལས་ཀས་བྱེད་ལས་མི་བརྟན་པའི་འདྲེས་རྫས་དེ། རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ཞིག་གི་ལག་རྩལ་པས་གཟའ་མིག་དམར་ཞིག་ལའང་སྤྱོད་ཐུབ་པའི་རྫས་སུ་བསྒྱུར།

ནོཁཊ་ཀྱིས་རིགས་འདེད་བྱས་ནས་གྲུབ་འབྲས་དེ་ཐོབ། བར་གནས་ཚོས་རྫས་སྟབས་བདེ་ཞིག་ལས་གྲུབ་འབྲས་བརྟན་པོ་མ་ཐོབ་རྗེས། ཁོང་གིས་མདོག་སྨུག་པོ་ནི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོའི་ནང་གི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་མིན་པའི་རྫས་ཤིག་ལས་འབྱུང་དགོས་པར་བསམས་ནས། དེ་འཚོལ་བར་ཞུགས། ཨུན་ནས་སྔར་ནས་རྙིང་པར་གྱུར་པའི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོའི་ཞུན་ཁུས་མསཊ་ཕྲ་ཕུང་གི་རྡུལ་ལ་ཚོས་མདོག་དམར་པོ་བྱུང་བ་མཐོང་ཟིན་ཞིང་། ཚོས་རྫས་སྨིན་སྐབས་དངོས་རྫས་གསར་པ་ཞིག་འབྱུང་བའི་བསམ་ཚུལ་བཏོན། བེརནཐ་སེན་གྱིས་1885 ལོར་བུལ་གཤིས་ཀྱི་ཆ་རྐྱེན་འོག་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་ལས་མེ་ཐིལ་ཚོགས་རྣམས་འབྲལ་བ་བསྟན། ཐོན་རྫས་དེ་དག་ནི་ད་ལྟ་ང་ཚོས་ཨ་ཛུར་ཞེས་འབོད་པ་རྣམས་ཡིན། ནོཁཊ་ཀྱིས་བྱེད་ལས་ལྡན་པའི་ཆ་ཤས་དེ་ཁོ་ལོ་རོ་ཕོརམ་གྱིས་བཏོན་ཞིང་། དེ་ལ་Rot aus Methylenblau སྟེ་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་ལས་བྱུང་བའི་དམར་པོ་ཞེས་འབོད་པ་ཙམ་ལས་མ་ཐུབ། མི་ཁ་ཨེ་ལིས་ཀྱིས་1901 ལོར་དེ་ལ་azure I ཞེས་མིང་བཏགས། ཇེ་ནར་གྱིས་སྤྱོད་བདེའི་དཀའ་ངལ་བསལ། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་དང་ཨི་ཨོ་སིན་གྱི་བཅད་རྫས་ཆུ་མེད་པའི་མེ་ཐ་ནོལ་ནང་བསྐྱར་དུ་བཞུས་པས། བརྟན་པོའི་ཞུན་ཁུ་གཅིག་བྱུང་། དེས་ཚོས་རྒྱག་སྐབས་སྲབ་ཤུན་བརྟན་འཇགས་ཀྱང་བྱེད་པས། ཚ་བས་བརྟན་འཇགས་བྱེད་པ་མི་དགོས་པར་གྱུར། ལིཤ་མན་དང་རོའི་ཊར་གྱིས་ཚོས་མདོག་སྣ་མང་དུ་བསྒྱུར་བའི་ཚོས་རྫས་དང་ཨལ་ཀོ་ཧོལ་གྱི་ཞུ་བྱེད་བསྲེས་ནས། བརྟན་པོ་དང་མདོག་སྨུག་པོ་གཉིས་ཀ་ཐོབ། རའིཊ་ཀྱིས་65 °C ལ་ཆུ་ཚོད་བཅུ་གཉིས་རིང་དྲོད་ཉར་བྱེད་པ་དང་། ཉིན་བཅུ་བཞག་པའི་ཚབ་ཏུ། རྒྱུག་པའི་རླངས་པའི་ནང་ཆུ་ཚོད་གཅིག་བཞག གིམ་སས་སྟབས་འགྲིག་གིས་སྨིན་པའི་ཞུན་ཁུ་ལ་རྟེན་པ་རྩ་བ་ནས་སྤངས། ཁོང་གིས་ངོས་ཟིན་པའི་ཚོས་རྫས་ཀྱི་ཚད་འཇལ་ནས་སྤྱད་ཅིང་། མེ་ཐ་ནོལ་ནང་གླི་སེ་རོལ་བསྣན་པས། ཐོན་རྫས་དེ་ཚ་ཁུལ་གྱི་ཚ་བར་ཡང་གནས་ཐུབ་པར་བྱས། ཁོང་གིས་མེ་ཐི་ལིན་ཨ་ཛུར་དག་པ་ཇི་ལྟར་བཟོས་པ་སྤེལ་མེད། ཁོང་གིས་དེ་ལའིཔ་ཚིག་གི་ཌོག་ཊར་གྲུབ་ལར་གྱི་ཚོད་ལྟ་ཁང་ལ་བཙོངས། ཚོད་ལྟ་ཁང་དེས་དེ་azure I ཞེས་བཙོངས་ཤིང་། རང་གི་ཐོན་རྫས་ཁོ་ན་གིམ་སའི་ཚོས་རྫས་ངོ་མ་ཡིན་པར་བཤད།

ཨ་ཛུར་དེ་ཅི་ཡིན་པའི་སྐོར་ད་དུང་རྩོད་པ་ཡོད། ཁ་ཤས་ཀྱིས་དེ་ནི་ཚོས་མདོག་སྣ་མང་དུ་བསྒྱུར་བའི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་ཙམ་ཡིན་པར་བཤད་ཅིང་། གཞན་དག་གིས་དེར་azure B མང་པོ་ཡོད་པར་བཤད། ལན་དེ་དམག་འཁྲུག་ཅིག་ལས་བྱུང་། འཇར་མན་གྱི་ཚོས་རྫས་ཐོབ་མི་ཐུབ་པར་གྱུར་སྐབས། ཨ་མེ་རི་ཁའི་སྤྱི་ཚོགས་འཕྲོད་བསྟེན་ཞབས་ཞུ་ལས་ཁུངས་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཞིག རལཕ་ལི་ལི་དང་། མོ་རིས་རོ། ཨེ་མི་ཝིལ་ཁོག་སི་བཅས་ཀྱིས། ཚོས་རྒྱག་པའི་གྲུབ་འབྲས་ལེགས་ཤོས་ནི་སོ་སོར་ཕྱེ་བའི་གྲུབ་ཆ་གསུམ་ལས་འབྱུང་བ་རྙེད། དེ་དག་ནི་འགྱུར་བ་མ་བཏང་བའི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་དང་། དེ་ལས་མེ་ཐིལ་ཚོགས་བསྒྲལ་བའི་ཞིག་འགྱུར་ཐོན་རྫས་azure B། ཨི་ཨོ་སིན་བཅས་ཡིན། Azure B ཡིས་ཐོབ་མི་ཐུབ་པའི་azure I ཡི་ཚབ་བྱས་ཤིང་། གྲུབ་ཆ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ནི་ད་ལྟ་མ་ལེ་རི་ཡ་ངོས་འཛིན་བྱེད་པར་སྤྱོད་པའི་ཚོས་རྫས་ཀྱི་གཞི་རྩ་ད་དུང་ཡིན།

གྲུབ་ཆ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ཤེལ་བྱང་སྟེང་ཕན་ཚུན་ཇི་ལྟར་འབྲེལ་བའི་རྫས་འགྱུར་རིག་པ་ནི་དྲི་བ་ལོགས་སུ་ཡིན་ཞིང་། དྲ་ངོས་གཞན་ཞིག་ཏུ་བཤད་ཡོད། རོ་མ་ནོབ་སྐི་རིགས་ཀྱི་ཚོས་རྫས་ནང་ཚོས་རྫས་སོ་སོའི་བྱེད་ལས་དང་རྫས་འགྱུར་རིག་པ་ཡིས་azure B དང་ཨི་ཨོ་སིན་རེ་རེས་ཅི་བྱེད་པ་དང་། དེ་གཉིས་མཉམ་དུ་ཡོད་སྐབས། རེ་རེས་ཁེར་རྐྱང་དུ་བསྐྱེད་མི་ཐུབ་པའི་ཚོས་མདོག་གང་གིས་བསྐྱེད་པ་བཤད། ཕྲ་མཐོང་ཤེལ་དང་ཚོད་ལྟ་ཁང་གི་བེད་སྤྱོད་ཀྱི་དྲ་ངོས་སུ་ལག་ལེན་གྱི་ཕྱོགས་བཤད་ཡོད། དེ་ནི་དཔེ་ཞིག་གིས་ཅི་སྟོན་པ་དང་། ཐོན་རྫས་བྱེ་བྲག་ཅིག་ཁྱེད་ཀྱིས་སྤྱོད་འདོད་པའི་ཐབས་ལམ་ལ་འཚམ་མིན་ཇི་ལྟར་དཔྱད་པ་ཡིན།

ལོ་རྒྱུས་ནང་ད་དུང་དུས་དང་འཚམ་པའི་ཆ་ཤས།

གཏམ་རྒྱུད་འདིའི་ཞིབ་ཆ་གཅིག་1902 ལོར་བདེན་པ་མིན་པར་གྱུར་མེད། ལོ་ལྔ་བཅུ་ཙམ་རིང་། འཛམ་གླིང་གི་ཚད་ལྡན་མ་ལེ་རི་ཡའི་ཚོས་རྫས་ནང་གི་གྲུབ་ཆ་གལ་ཆེ་ཤོས་ནི་མིང་མེད་པའི་མ་དག་རྫས་ཤིག་ཡིན། དེ་སྟབས་འགྲིག་གིས་ཡོད་པ་དང་། དམ་བུ་སོ་སོའི་ནང་དེའི་ཚད་མི་འདྲ། དུས་ཡུན་དེའི་ཆ་ཤས་ཤིག་རིང་དེ་ཅི་ཡིན་པ་ཚོང་ལས་ཀྱི་གསང་བ་ཡིན་ཞིང་། དེའི་བསྡུར་ཚད་ལ་1940 ལོ་རབས་བར་རྩོད་པ་བྱུང་། ཚོས་རྫས་སྤྱོད་མཁན་རྣམས་བག་མེད་པ་མིན། ཁོང་ཚོར་དམ་བུའི་ནང་ཅི་ཡོད་ཤེས་པའི་ཐབས་མེད།

དཀའ་ངལ་དེ་རང་གི་དེང་དུས་ཀྱི་རྣམ་པ་ནི། དངོས་རྫས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཙམ་བཤད་པའི་ཚད་གཞི་ཞིག་ཡིན། USP དང་མཐུན་པ་ནི་ཚོང་རར་ཐོབ་ཐུབ་པའི་དག་ཚད་མཐོ་ཤོས་ལ་སླེབས་པའི་ལམ་ཡིན། རྒྱུ་མཚན་ནི་དེ་འཇལ་ཚད་གཅིག་ཙམ་མིན་པར། ཆ་ཚང་སྤེལ་བའི་ཚད་གཞི་ཞིག་ཡིན་པས་རེད། དེར་རྫས་ཀྱི་ངོ་བོ་ངོས་འཛིན་དང་། དག་ཚད། ཨ་ཛུར་ཚོས་རྫས་ཚུད་པའི་སྐྱེ་ལྡན་མ་དག་རྫས། ལྷག་ལུས་ཞུ་བྱེད། འབྱུང་རྫས་ཀྱི་མ་དག་རྫས། བསྲེགས་རྗེས་ཀྱི་ལྷག་རོ། སྲོག་ལྡན་ཕྲ་མོའི་ཚད་བཀག་དང་འབུ་ཕྲའི་ནང་དུག་བཅས་ཚུད། Blupreme ཡིས་རང་གི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་སྨན་རྫས་བཟོ་མཁན་ཞིག་ནས་ལེན་ཞིང་། དབྱེ་ཞིབ་ལག་ཁྱེར་ཆ་ཚང་སྤེལ། དེས་ཐོ་གཞུང་དེའི་དོན་ཚན་རེ་རེ་བཤད་པ་ཙམ་མིན་པར་ཞིབ་བཤེར་བྱེད་ཐུབ་པར་བྱེད། ལྕགས་རིགས་ལྕི་མོའི་ཚོད་ལྟའི་གྲུབ་འབྲས་ཤིག་བཀོད་ནས། དེ་ལ་USP དང་མཐུན་པ་ཞེས་འབོད་པའི་ལག་ཁྱེར་ནི། དེང་དུས་ཀྱི་“སྨིན་པའི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ”་ཞེས་བྲིས་པའི་དམ་བུ་དང་འདྲ། དེ་ཚོད་ལྟའི་རྫས་ལེགས་པོ་ཞིག་ཡིན་སྲིད་ཀྱང་། ཤོག་བྱང་དེས་ནང་དུ་ཅི་ཡོད་པ་ཁྱེད་ལ་མི་བཤད།