Seelota boqoo meetiiliin buluudhaan halluu dibuu: maal ilaaluu akka qabu

Barattuun tokko dhangala’aa seelonni boqoo keessa faca’anii jiran keessaa copha tokko islaayidii irra kaa’itee, maaykirooskooppiin ilaalti; garuu homaa jechuun ni danda’ama hin argitu. Bocaawwan muraasni baay’ee dimimmisoon dirree ifaa keessa socho’u. Suuraa sirriitti mul’isuuf xiyyeeffannoo fooyyessiti, itti aansitee ifa dabalti, dhuma irrattis islaayidiin duwwaa akka ta’e murteessiti. Islaayidiin duwwaa miti. Seelonni achi jiru. Ifa jechuun ni danda’ama guutumaan guutuutti of keessa dabarsu; halluun kunis rakkoo kana furuuf jira.

Garaagarummaan waan eegamee fi suuraa argame gidduu jiru kun qajeelfama jalqabuun dura ibsamuu qaba. Namoonni jalqabaa maaykirooskooppiin, akkuma kaameraan mallattoo fagoo jiru guddisee mul’isu, bal’ina caasaa mul’isa jedhanii eegu. Maaykirooskooppiin dirree ifaa waan kana caalaa daangeffame hojjeta: garaagarummaa xuuxama ifaa agarsiisa. Seeliin boqoo halluun hin dibamne ifa jechuun ni danda’ama hin xuuxu; kanaaf garaagarummaa jechuun ni danda’ama hin uumu. Meetiiliin buluun garaagarummaa kana dabala. Seelii keessatti bakka hundatti walqixa osoo hin taane ni hidhamama; caasaas garaagarummaa ifaa fi dukkanaan mul’isa. Barattoonni yaada kana erga hubatanii booda, tarkaanfiin itti aanu hundi tarree hojii qofa osoo hin taane bu’aa yaada sanaa ta’ee hubatama.

Halluuwwan salphaan laaboraatorii mana barumsaa keessatti garaagarummaa mul’ataa akkamitti akka dabalan beekuun asitti gargaara; akkasumas halluu dibuun dura maaykirooskooppii dirree ifaa qopheessuu irra deebi’anii ilaaluun islaayidota fashalaa’an keessaa walakkaa hambisa. Keemistiriin halluu kanaa seensa meetiiliin buluu maaykirooskooppii keessatti fayyadamuu keessatti ibsameera; kunis halluun addaa kun maaliif irra deddeebi’ee minjaala laaboraatorii irratti argamu akka ta’e ibsa.

Qajeelfama kutaa barnootaa

Malli saamuda jiidhaa islaayidii irratti qopheessuu armaan gadii kutaa barnootaa waliigalaatiif filannoo idilee salphaa dha. Abidda yookaan tarkaanfii saamuda islaayidii irratti dhaabuu hin barbaadu. Malli saamuda islaayidii irratti dibamee dhaabbatu, qajeelfamoota kolleejjii tokko tokko keessatti fayyadaman, qilleensaan gogsuufi ho’a yeroo gabaabaatiin dhaabuu dabala; kunis gocha saamuda boqoo islaayidii irratti dibuu kan North Central Texas College, Biology LibreTexts irratti maxxanfame keessatti argama. Garuu ho’aan dhaabuun barmaatilee maaykiroobaayooloojii ti malee seelota epiteeliyeemii arguuf dirqama miti.

Wanti isin barbaachisu: islaayidotaa fi haguuggii geejjibaa qulqulluu, swaboota maaykiroobii irraa bilisa ta’an kan yeroo tokko qofa fayyadaman (kan filataman) yookaan ulee ilkaan qulqulleessu haaraa diriiraa, qaruuraa cophaa meetiiliin buluu bishaan keessatti bulbule dhibbeentaa 0.5 hanga 1 qabu, bishaan distileeffame yookaan ayoonotni keessaa baafaman, waraqaa dhangala’aa xuuxu, guwaantii, fi maaykirooskooppii kompaawundii guddisa waliigalaa 100x fi 400x qabu.

1. Afaan bishaan qulqulluun lulluuqadhaa. Kun caccabaa nyaataa booda halluu baay’ee fudhatee xiyyeeffannoo seelota irraa fageessu balleessa.
2. Barataan hundi saamuda boqoo ofii qofa fudhata. Keessa boqoo swab haaraa maaykiroobii irraa bilisa ta’een suuta sukkuumaa. Dhiibaa malee hin haaraa. Miirri nama hin tolle yookaan dhiigni uumamuun baay’ee dura dhaabaa.
3. Swabicha gidduu islaayidii qulqulluu irratti gangalchuudhaan saamuda qal’inaan diriirsaa. Saamudni qal’aan islaayidii ifatti ilaalamuu danda’u argachuuf waan hundumaa caalaa murteessaa dha. Kuufamni furdaan adiin halluu fudhatee tuuta buluu addaan hin baafamne ta’a.
4. Saamuda dibame irratti meetiiliin buluu copha tokko dabalaa. Daqiiqaa 1 hanga 3 tursiisaa. Qajeelfamoota kolleejjii hedduu keessatti daqiiqaan tokko ni gaha; qajeelfamni laaboraatorii saayinsii NCERT kutaa IX saamuda yeroo gabaabaaf qophaa’uuf daqiiqaa 3 tilmaama fayyadama. Yeroo dheeressuun fooyya’aa miti; halluu garmalee dibuun dogoggora yeroo kan baay’ee mul’atu dha.
5. Qajeelfama naannoo keessanii hordofuudhaan, bishaan distileeffameen suuta dhiqaa yookaan halluu dabalataa waraqaa dhangala’aa xuuxuun kaasaa. Duubni suuraa buluu dimimmisaa ta’uu qaba malee buluu baay’ee dukkanaa’aa hin ta’in.
6. Haguuggii geejjibaa jallisuudhaan qarri tokko dura akka tuqu godhaa, achiis suuta akka gadi bu’u taasisaa. Kun hoomacha qilleensaa keessa seenu hambisa.
7. Seelota barbaaduuf guddisa xiqqaan jalqabaa, xiyyeeffannoon sirrii ta’uu fi saamudni gidduu jiraachuu mirkaneessaa; itti aansuun gara 100x, dhuma irrattis gara 400x ce’aa. 400x irratti too’annoo xiyyeeffannoo xixiqqaa qofa fayyadamaa.

Ciminni halluu hima tokkoon sirriitti ibsamuu qaba. Qajeelfamoonni mana barumsaa baay’een meetiiliin buluu bishaan keessatti bulbule dhibbeentaa 1 naannoo fayyadamu. Bulbulli kuusaa cimaa ta’e yookaan yeroo dheeraaf halluu keessa tursiisuun, niwukilasii caalaa duuba suuraa saffisaan dukkaneessa; kunis garaagarummaa mul’ataa shaakalichi irratti hundaa’u garagalcha.

Saamuda boqoo nagaan qabachuu

Saamudni boqoo hancufaafi maaykiroorganizmoota afaan keessa yeroo idilee jiraatan waliin dhufa. Kanaaf, namoonni saamuda kennan hiriyoota kutaa fayyaa ta’an illee, saamuda haaraa islaayidii irratti dibame hunda akka meeshaa infekshinii dabarsuu danda’utti ilaalaa. Qajeelfamoonni nageenya baayooloojii laaboraatorii barsiisuu kan American Society for Microbiology qajeeltoowwan waliigalaa kaa’u: barnootichi jalqabuun dura balaa madaalaa, guwaantii uffadhaa, bakka dhangala’aan faca’uu danda’utti ija eegaa, boodarra harka dhiqadhaa, minjaalota qoricha maaykiroobii balleessuun qulqulleessaa, meeshaalee faalaman kan gatamanis karaa balfa baayooloojii eeyyamameen dhabamsiisaa.

Seeronni kutaa barnootaa afur balaa baay’ee ni hir’isu. Swab tokkoofi islaayidii tokkoof nama saamuda kennu tokko qofa; matumaa walitti hin dabarsinaa. Saamuda ofii qofa fudhadhaa; kan nama cinaa keessanii matumaa hin fudhatinaa. Swaboonni fi uleen ilkaan qulqulleessu yeroo tokko fayyadaman kallattiin gara qodaa balfaa ramadameetti haa galan; deebi’anii minjaala irra hin kaa’amin. Meetiiliin buluun mataan isaa gogaa fi uffata irratti halluu dhiisa, ijas ni aarsa; kanaaf guwaantii fi qulqullina yeroo halluu qabatan idilee eeguun barbaachisa. Shaakala kana babal’isuudhaan waan saamuda islaayidii irratti dibame keessa jiru kamiyyuu hin guddisinaa; akkasumas qajeelfama nageenyaa mana barumsaa ala, saamuda namaa haaraa ho’aan dhaabuuf mala ofii hin uuminaa.

Maal ilaaluu akka qabu, fi maaliif akkasitti akka mul’atu

100x irratti seelota bal’aa, diriiraa, buluu dimimmisaa, daangaa boca hanqaaquu yookaan roghedduu sirrii hin taane qaban barbaadaa. Kophaa isaanii yookaan tuuta akka baala diriiraa laafinaan walirra bu’anii jiru. Seeliin tokkoon tokkoon isaa yeroo baay’ee tuqaa buluu caalaa dukkanaa’aa tokko qaba. Tuqaan sun niwukilasii dha. Haala itti qindaa’anis hubadhaa: seelonni epiteeliyeemii diriiraan akka xaafii qal’aa ti malee kubbaa miti; kanaaf qarri isaanii akka afuuffee geengoo osoo hin taane akka uffisa geejjibaa caccabee mul’ata.

400x irratti amaloonni sadii ifatti addaan baafamu. Daangaan seelii akka sarara qal’aa caalaa dukkanaa’aa seelicha marsee mul’ata. Saayitoopilaazimiin keessa isaa buluu ifaa walqixa ta’een guuta. Niwukilasiin caalaa dukkanaa’aa fi walitti qabamaa ta’ee, yeroo baay’ee boca hanqaaquu qaba; yeroo baay’ees gidduutti dhihoo jira, garuu yeroo hunda miti. Waraqaan hojii sirriitti kana waan gaafatuuf, barattoonni amaloota sadan kana, bocaafi guddisa waliin akka galmeessan gaafadhaa.

Asitti qabxiin sirrii ta’uu tokko barbaachisaa dha; waraqaan hojii hedduunis kana dogoggoraan dhiheessu. Daangaan mul’atu naannoo membireenii pilaazmaa wajjin wal-sima; garuu membireeniin mataan isaa, kan liippiidii baqqaana lamaa furdaa gara nanometers 7 hanga 10 ta’e, dandeettii maaykirooskooppiin mana barumsaa addaan baasee mul’isuun baay’ee gadi jira. Wanti barattoonni argan qarqara seelii ifaan mul’atuufi halluu achitti kuufame dha. Of-eeggannoon kun orgaanelotaafis ni hojjeta. Maaytookondiriyaan, endoopilaazimik retiikulamiin, qaamoleen Gooljii fi raayiboosoomonni qophii kana keessatti hin mul’atan. Akkuma odeeffannoon baayooloojii seelii NCBI waa’ee meeshaalee maaykirooskooppii ibsutti, maaykirooskooppiin ifaa idilee haala gaarii keessatti hanga micrometers 0.2 tilmaamaatti addaan baasee mul’isuu danda’a; caasaan keessaa baay’ee xixiqqaan hedduunis daangaa sanaa gadi yookaan itti dhihoo jira. Guddisa olaanaa odeeffannoo hin daballeen suuraan guddata malee bal’inni caasaa hin dabalu.

Niwukilasiin maaliif halluu dukkanaa’aa caalaa fudhata? Meetiiliin buluun halluu kaatiyonii ti; bulbula keessatti chaarjii poozatiivii qaba, wantoota seelii keessatti chaarjii negaatiivii qaban waliin walqabata, keessumaa asiidota niwuukiliikii waliin. Kiroomaatiniin DNA niwukilasii keessatti walitti qaba; kanaaf niwukilasiin halluu baay’ee kuufata. Saayitoopilaazimiin RNA fi molakiyuulota chaarjii qaban biroo qaba; kanaaf innis halluu fudhata, garuu caalaa faca’ee fi dimimmisee. Daangaan ibsaa inni ijoo: meetiiliin buluun halluu DNA qofa adda baasu miti. Qorannoon faca’iinsa meetiiliin buluu suuraa niwukilasii keessatti kaatiyoniin kun naannoowwan asiidota niwuukiliikii baay’ee qaban waliin akka walqabatu ibsa; qorannoon hammaa durii kan hidhamuu meetiiliin buluu qophii seelotaa keessatti immoo halluun hidhame irra caalaan asiidota niwuukiliikii waliin akka walqabate argate. Kanaaf niwukilasii dukkanaa’aa fi saayitoopilaazimii ifaan walitti mul’achuun bifa garaagarummaa mul’ataa ti malee qorannoo molakiyuulii miti.

Dogoggoroota barattoonni raawwatan, fi akkamitti hubachuu akka danda’amu

Islaayidiin fashalaa’e hundi jechuun ni danda’ama haalota shan keessaa tokko keessatti ramadama. Barattoonni osoo sababaa hin hubatin irra deebi’anii hojjechuu mannaa, rakkoo islaayidichaa akka adda baasan barsiisaa.

Halluu garmalee dibuun seelotaafi duuba suuraa walqixa dukkaneessa; kanaaf niwukilasiin dirree keessatti adda hin mul’atu. Yeroo halluu dibuu gabaabsuudhaan yookaan caalaa sirriitti dhiqachuun sirreessaa. Halluu gahaa dibuu dhabuun bocaawwan dimimmisoo yeroo ifni dabalu badan dhiisa; yeroo sekondii soddoma soddamaan dabalaa. Saamudni furdaan dibame tuuta walirra bu’ee walitti qabame uuma; daangaan tokko illee hordofamuu hin danda’u. Sirreeffamni isaa akkaataa diriirsuu irratti hundaa’a: yeroo itti aanu caalaa qal’isaa, sababni isaas dhiqachuun kamiyyuu tuuta seelotaa walirratti kuufame hin sirreessu. Hoomachi qilleensaa akka geengoo guutuu qarqara dukkanaa’aa ifatti daangeffame qabuutti mul’ata; namoota jalqabaa caasaa seelii itti fakkaatuuf xiyyeeffannoo irraa fageessa. Haguuggii geejjibaa jallisuudhaan suuta irra deebi’aa kaa’aa. Tuqaaleen xixiqqoon dukkanaa’oon seelota irratti yookaan naannoo isaanii faca’an yeroo baay’ee baakteeriyaa afaanii idilee dha; qajeelfamoonni mana barumsaa kan akka adeemsa seelota boqoo Ingrid Science kana ni eeru. Afaan keessa lubbu-qabeeyyiin akka jiraatan ni mirkaneessu; kunis barattootaaf waan yaadannoo keessa turu ta’uu danda’a. Garuu shaakala kana keessatti baakteeriyichi gosa kam akka ta’e adda baasuun hin danda’amu; akka kutaa seeliittis fakkiin isaanii kaafamuu hin qabu. Caccabaan nyaataa fi fo’aan mukasii halluu walqixa hin taaneefi cimaa fudhatu; lulluuqachuun jalqabaa isaan hir’isuuf godhama.

Waan shaakalichi hojjechuu hin dandeenye

Kun ilaalcha barnootaati malee qorannoo dhibee adda baasuu miti. Bifa seelii halluu kutaa barnootaa keessatti dibame irraa infekshinii, kaansarii yookaan dhibee kamiyyuu adda baasuun hin danda’amu; barruun kunis waan kana irraa adda ta’e akka jedhuutti dubbifamuu hin qabu. Qophiin kun guddisa lamaan irratti boca, daangaa, saayitoopilaazimii fi niwukilasii agarsiisa. Caasaa membireenii baay’ee xixiqqaa, bal’ina caasaa orgaanelotaa yookaan eenyummaa molakiyuulii hin agarsiisu. Daangaa kana ifatti ibsuun saayinsiifi barattoota lamaan eega: bu’aan gaariin fakkii sirriitti maqaan kutaa irratti barreeffame, guddisaafi halluun itti fayyadaman galmaa’e dha malee xumura waa’ee fayyaa miti.

Waraqaa hojii barattootaa fi suuraawwan maaykirooskooppii maqaa kutaa qaban

Meeshaaleen pirojektii fuula kanaaf qophaa’an lamaan suuraa maaykirooskooppii maqaa kutaa qabu kan armaan olii fi waraqaa hojii armaan gadii ti. Barataa tokkoof waraqaa hojii tokko maxxansaa yookaan iskiriinii irratti agarsiisaatii barattoonni saanduqaawwan isaa gara dabtaraatti akka garagalchan godhaa.

Barnoota daqiiqaa 45 keessatti akkamitti itti fayyadamuu akka danda’amu: ibsa nageenyaa fi saamuda fudhachuuf daqiiqaa kudhan, halluu dibuufi islaayidii qopheessuuf daqiiqaa kudhan, guddisa lamaan irratti ilaaluufi fakkii kaasuuf daqiiqaa kudha shan, tarree mirkaneessaa guutuufi suuraa maaykirooskooppii maqaa kutaa qabu waliin walbira qabuuf daqiiqaa kudhan. Qabxiileen tarree mirkaneessaa itti yaadamee tarkaanfiiwwan hojii irratti xiyyeeffatu. Saamuda qal’inaan dibame, yeroo halluu dibuu sirrii, niwukilasii saayitoopilaazimii caalaa dukkanaa’aa, fi guddisa galmaa’e. Barataan afran kana mirkaneessuu danda’u yaada barnootichi barsiisuuf qophaa’e hubateera: maaykirooskooppiin garaagarummaa agarsiisa; halluuwwan immoo garaagarummaa agarsiisuun barbaachisu uumu.