Metiliin biluu adurrootaaf: maaliif qajeelfamni gosa bineensaatti adda taʼe barbaachisa

Adurreen tokko akwariumii reefuu fangasiif yaalame keessaa bishaan dhugdi. Abbaan adurree tokko metiliin biluu saree rakkoo dhiigaa qabdu gargaaruu isaa interneetii irratti dubbisee, adurree irrattis akkasuma hojjechuu isaa gaafata. Haalli lamaan alaan wal fakkaata. Qaama adurree keessatti garuu wal hin fakkaatu.

Adurroonni miidhaa metiliin biluu keessaa gosa tokkoof haala addaatiin saaxilamoodha: miidhaa oksideeshinii seelota dhiigaa diimaa. Saaxilamummaan kun heemogiloobinii adurree mataa isaa keessatti hundee qaba; qajeelfamni adurrootaas of dandaʼee jiraachuu kan qabu kanaaf. Gorsi qurxummii akwariumii, saree ykn halluuwwan laaboraatorii keessatti ittiin dibaniif barreeffame adurrootaaf hin darbu. Barruun kun baayolojii isaa, wabiiwwan fayyaa bineensotaa dhugumaan maal akka jedhan, fi adurreen yoo saaxilamte maal gochuu akka qabdan ibsa.

Seelonni dhiigaa diimaa adurrootaa caasaa adda addaa qabu

Heemogiloobiniin oksijiinii baata; caasaan isaa garuu wantoota oksideeshinii fidan irraa hammam salphaatti akka miidhamu murteessas. Heemogiloobiniin adurree teetiraameerii tokko keessatti gareewwan sulfhaayidiriilii walnyaatinsaaf qophaaʼoo taʼan gara saddeet qaba; kun lakkoofsa saree ykn nama keessatti argamu dachaa lama jechuun ni dandaʼama. Gareewwan kun bakkeewwan oksideeshiniin irratti xiyyeeffatudha. Yeroo oksideeffaman, sansalatni giloobinii caasaa uumamaa isaanii dhabanii walitti tuullamuun qaamolee dukkanaaʼoo qaamolee Heinz jedhaman uumu; isaanis dibata dhiigaa halluun dibame keessatti mulʼatu.

Wantoonni dabalataa lama rakkoo kana adurroota keessatti hammeessu. Tokkoffaa, seelonni dhiigaa diimaa adurrootaa dandeettii oksideeshinii ittisuu fi riidaakshinii raawwachuu wal bira qabamee yoo ilaalamu daangeffamaa qabu; kanaaf miidhaan erga jalqabee booda caalaatti babalʼata. Lammaffaa, akka gamaaggama heematolojii adurrootaa kana keessatti ibsametti, rajiijiin adurree qaamolee Heinz seelota dhiigaa diimaa keessaa baasuun seelicha osoo hin miidhin hambisuutti laafaa dha; gosoonni bineensotaa biroon adeemsa qulqulleessuu kana caalaatti gaariitti raawwatu. Kanaaf seelonni miidhaman suphamuu mannaa naannaʼinsa dhiigaa keessa turu.

Adurroonni fayyaa qaban qaamolee Heinz muraasa qabaatanii osoo hin dhukkubsatin jiraachuu dandaʼu. Wabii fi mala halluu dibuu irratti hundaaʼuun, seelonni dhiigaa diimaa qaamolee Heinz qaban gara dhibbeentaa shanii hanga kudhanii taʼuun waan yaaddessu taʼuu dhiisuu dandaʼa. Yaaddoon kan jalqabu lakkoofsi isaanii baayʼee ykn qaamoleen sun gurguddoo yoo taʼanidha: wabii qoricha laaboraatorii tokko keessatti, qaamoleen Heinz gurguddoon seelota dhiigaa diimaa dhibbeentaa soddoma caalaa yoo miidhan hanqinni dhiigaa uumamuun akka malu ibsameera; daangaan kun ibsa waliigalaa hanqina dhiigaa qaamolee Heinz kana keessatti gabaabfameera. Kanaaf, saaxilama kamiyyuu keessatti gaaffiin qaamoleen Heinz jiraachuu isaanii qofa miti. Gaaffiin hammam akka taʼan, hammam akka guddatan, fi heemoolisis isaan hordofuu isaa ti.

Wabiiwwan fayyaa bineensotaa maal jedhu

Maxxansi durii Plumb's Veterinary Drug Handbook, ogeessonni yaalaa baayʼeen metiliin biluu adurrootaaf akka hin kennamne gorfamuutti akka ilaalan ibsa; sababni isaas adurroonni hanqina dhiigaa qaamolee Heinz fi metheemogiloobineemiyaa qabaachuu dandaʼu. Yaaddoowwan tarreeffaman jijjiirama boca seelota dhiigaa diimaa, metheemogiloobineemiyaa faallaa kaayyoo yaalaa uumamu, fi gabaabbachuu umurii seelota dhiigaa diimaa dha. Haa taʼu malee, ibsi qorichaa sun hamma yeroo hatattamaa adurree metheemogiloobineemiyaa qabuuf kennamu ni tarreessa: yeroo baayʼee 1 hanga 1.5 mg per kg karaa ujummoo dhiigaa, yaala al tokkootti. Wantoonni kun walitti qabamanii hiika dhugaa mulʼisu: asitti akka hin kennamne gorfamu jechuun haala muraasa toʼannoo jala jiran malee irraa fagaachuu jechuu dha; matumaa hin kennamu jechuu miti. Barreeffamni ibsa qorichaa durii argamuu dandaʼu garagalcha wabii Plumb's kana keessatti kuufameera; maxxansi ammaa kudhaffaan immoo ibsa qorichaa kana fuula 859 irratti qaba.

Merck Veterinary Manual qajeelfama yaala summii qorichoota dhukkubbii hirʼisaniin dhufu keessatti ilaalcha wal fakkaatu qaba. Metiliin biluu furmaata dhibbeentaa tokkoo keessaa 1 hanga 1.5 mg per kg karaa ujummoo dhiigaa kennuu akka filannoo metheemogiloobinii hirʼisutti tarreessa; metheemogiloobineemiyaa, hanqina dhiigaa qaamolee Heinz fi heemoolisis hordofuun barbaachisa. Merck ibsa waliigalaa hanqina dhiigaa bineensotaa keessatti addatti adurroonni gosoota bineensotaa biroo caalaa uumama qaamolee Heinz tiif saaxilamoo akka taʼan ibsa.

Ibsi seeraa cimaa taʼe oomishaalee afaaniin fudhataman ilaallata. Dambiin federaalaa 21 CFR kutaa 500.27, oomishaaleen farra jarmii ujummoo fincaanii afaaniin fudhataman lama metiliin biluu qaban, qajeelfama asxaa irratti barreeffameen yeroo fayyadaman adurroota keessatti hanqina dhiigaa heemoolitikii qaamolee Heinz akka uuman galmeessa. Yeroo tokko tokko duʼa fidaniiru; sababa isaa taʼuun kan adda baafame metiliin biluu dha. Dambichi, iyyanni raggaasifame yoo hin jirre, qorichoonni bineensotaa afaaniin fudhataman metiliin biluu qaban gosa kanaa nageenya kan qaban ykn buʼa qabeessa taʼuun beekamtii kan argatan akka hin taane xumura. Sareen qorannoo yaalii keessatti miidhaa gosa wal fakkaatu qabaataniiru; kanaaf qorichi kun sareefis miidhaa hin qabu jechuu miti. Garuu balaa hamma asxaa irratti barreeffamee kennamuu jalqaba adurroota keessatti mulʼate.

Miidhaawwan cinaa adurroota keessatti gabaafaman dhiiga irratti xiyyeeffatu: uumama qaamolee Heinz, hanqina dhiigaa heemoolitikii, fi saaxilama olʼaanaa ykn irra deddeebiʼamu keessatti metheemogiloobineemiyaa faallaa kaayyoo yaalaa uumamu. Wabiiwwan qorichaa waliigalaa lallabbii fi ol deebisuus ni tarreessu; ragaan adurrootaaf adda taʼe garuu dhiiga ilaallata, hordoffiinis achitti xiyyeeffachuu qaba.

Wal faallessuu isaa: yaalaa fi summii molakiyuulii tokko keessatti

Seelii dhiigaa diimaa keessatti, metiliin biluu gara lookometiliin biluutti riidaaksii taʼuu dandaʼa. Innis ayiranii hiimii oksideeffameef elektiroonota kennuun heemogiloobinii hojii isaa raawwatu deebisa. Kun walnyaatinsa yaalaa metheemogiloobineemiyaaf itti fayyadamuu isaa duuba jirudha; ibsa metheemogiloobineemiyaa keessatti balʼinaan ibsameera. Garuu metiliin biluu mataan isaa wanta oksideeshinii fidudha. Saaxilamni yeroo dabalu ykn sirnoonni riidaakshinii seelichaa humna isaanii ol yeroo taʼan, molakiyuuliin sunuma rakkoo sirreessuu mannaa metheemogiloobinii fi miidhaa giloobinii dabala. Kanaaf metheemogiloobineemiyaan sababa qorichi itti kennamuus, miidhaa cinaa qorichichaa taʼuus dandaʼa. Daangaan lamaan gidduu jiru dhiphaa dha; adurroota keessatti immoo caalaatti dhiphata.

Ragaan adurrootaa ifa taʼe qorannoo toʼatamaa bara 1992 adurroota gaʼeessota afurtama irratti gaggeeffame irraa argama. Hammi 1.5 mg per kg karaa ujummoo dhiigaa al tokko kenname, seelota qaamolee Heinz qaban naannaʼinsa dhiigaa keessa jiran osoo hin dabaliin, metheemogiloobineemiyaa naayitiraayitiin uumame saffisaan deebisee sirreesse. Hamma akkanaa lama saʼaatii afur gidduu isaanii kaaʼuun kennuun, keessumaa saaxilama naayitiraayitii booda, baayʼina qaamolee Heinz haalaan dabale. Haa taʼu malee, yeroo qorannichaa keessatti hanqinni dhiigaa heemoolitikii ifatti mulʼatu hin uumamne (Rumbeiha fi Oehme, 1992). Hammi al tokko kenname gargaare. Saʼaatii muraasa keessatti irra deebiʼanii kennuun madaallii gara miidhaatti jijjiire.

Gabaasni yaalaas kallattii wal fakkaatu agarsiisa. Gamaaggamni bara 2019 Journal of Veterinary Internal Medicine keessatti maxxanfame, metiliin biluu karaa ujummoo dhiigaa kennamu akka yaala filannoo jalqabaa metheemogiloobineemiyaa tasa cimaa fi mallattoo qabuutti ibsa. Adurroota keessatti 1 mg per kg karaa ujummoo dhiigaa fayyadamuu ni caqasa; adurreen duraan metheemogiloobineemiyaa ykn hanqina dhiigaa qaamolee Heinz qabdu miidhaan oksideeshinii dabalataa irra gaʼuu akka dandaʼu akeekkachiisa. Sana booda guyyoota hedduuf heematookiritii qorachuun akka barbaachisu gorsa (DOI 10.1111/jvim.15637). Gabaasni maxxanfame tokko keessatti, ilmoon adurree metheemogiloobineemiyaan ishee bishaan dhugaatii waliin walqabata jedhamee shakkame, furmaata dhibbeentaa tokkoo keessaa 1 mg per kg karaa ujummoo dhiigaa kennameef daqiiqaa muraasa keessatti deebii gaarii agarsiifte. Yeroo hospitaala keessa turtetti safartuun koo-oksiimeetirii irra deddeebiʼamee taasifame (gabaasa dhimmichaa). Dhimmi hatattamaa bara 2023 adurree Ragdoll jiʼa jaha umrii qabdu, metheemogiloobineemiyaa cimaa irra deddeebiʼee dhufu qabdu, jalqaba karaa ujummoo dhiigaa, itti aansuun immoo yaala afaaniin of eeggannoodhaan kennamuun toʼatame. Adurreen fayyite; miidhaan cinaa guddaan yaala waliin walqabates hin mulʼanne (DOI 10.1111/vec.13298). Milkaaʼinni hundi haala addaa toʼannoo fi hordoffii qabu keessatti argame; itti fayyadama manaatiif fakkeenya hordofamu miti.

Galmeen summummaa durii gama biraa agarsiisa. Gabaasa dhimmoota walitti qabame bara 1973 keessatti, adurroonni jaha qophiiwwan ujummoo fincaaniif afaaniin kennaman metiliin biluu qaban erga fudhatanii booda hanqina dhiigaa heemoolitikii qaamolee Heinz qabaatan. Adurroonni dabalataa lama hamma walqixa taʼe yaaliif kennamanii, guyyoota muraasa keessatti rakkoo heemoolisis cimaa qabaatanii dhiiga fudhachuun isaan barbaachise (Schechter fi kanneen biroo, 1973). Dhimmi duʼa geessise bara 2016, adurree dargaggeettii sanyii Angora walmakaa dhukkuba fincaaniif yaalamte keessatti, golgaawwan jiidhaa fi tishuuwwan halluu biluu cimaa qabaachuu, akkasumas miidhaa tiruu fi kalee agarsiise. Seenaa ishee fi qorannoo paatolojii irraa summummaa metiliin biluu taʼuun murtaaʼe (gabaasa dhimmichaa). Gabaasota kana irraa, saaxilama afaanii, ujummoo dhiigaa, gogaa fi bishaan akwariumii callaaʼee jiru hundaaf daangaa hamma summii taʼu amanamaa tokko baasuun hin dandaʼamu; barruun kunis daangaa akkasii hin kennu.

Wal bira qabuu tokko sirreeffama barbaada. Aseetaaminofeen adurroonni inzaayimoota giluukuroonideeshinii ijoo dhabuu isaanii irraa kan kaʼe balaa qabaachuun beekama; barreessitoonni tokko tokko ibsa kana metiliin biluutti dabarsu. Dabarsi kun ragaan hin deeggaramu. Giluukuroonideeshiniin laafaan mala miidhaa aseetaaminofeen mirkanaaʼedha; kun barruu meetaabolizimii qorichaa adurrootaa kana keessatti gamaaggamameera. Metiliin biluu irratti, maddoonni fayyaa bineensotaa amala reedooksii uumamaa isaa fi saaxilamummaa seelota dhiigaa diimaa adurrootaa irratti xiyyeeffatu. FDA immoo malli sirriin miidhaan qaamolee Heinz itti uumamu guutummaatti akka hin mirkanoofne ibsa. Seenaa aseetaaminofeen, adurroonni qorichoota haala addaatiin akka qindeessan yaadachiisa gaarii dha. Garuu qoricha kanaaf ibsa miti.

Adurreen yoo saaxilamte: gaaffilee yeroo baayʼee gaafataman

Adurreen koo bishaan akwariumii metiliin biluun yaalame dhugde. Kun summummaa dhaa?

Dirqama miti; barruun kamiyyuu lakkoofsa malee kana deebisuu hin dandaʼu. Bishaan taankii duraan callaaʼe xiqqoo dhuguun, qophii yaalaa cimsame liqimsuu wajjin walqixa miti. Bishaan akwariumii callaaʼeef daangaan adurrootaa qorannoo ogeessotaan madaalame keessatti mirkanaaʼe hin jiru. Qajeelfama akwariumii ykn marii hamma qorichaa sareef kennamuu irraa yaala hin shallaginaa. Odeeffannoo oomishichaa harkatti qabachuun ogeessa fayyaa bineensotaa adurree keessanii, kilinika yeroo hatattamaa ykn tajaajila toʼannoo summii bineensotaa qunnamaa.

Odeeffannoo akkamii fiduu qaba?

Asxaa oomishichaa ykn suuraa isaa, wanta hojii irra oolu fi cimina isaa, yoo barbaachisaa taʼe qophii cimsame hammamii bishaan baayʼina hammamii keessatti akka makame, hamma adurreen dhugde jedhamee tilmaamamu, ulfaatina adurree, yeroo saaxilamaa, fi qoricha amma fudhattu ykn dhukkuba qabdu kamiyyuu. Qajeelfamni summummaa waliigalaa ASPCA abbootiin bineensotaa mallattoo eeguu mannaa meeshaa oomishichi keessa ture akka tursiisan fi bilbilaan akka qunnaman gaafata. Kun asittis ni hojjeta.

Halluun rifeensa irra buʼe. Amma maal gochuu qaba?

Adurreen arraabuun akka ofirraa hin qulqulleessine dhowwaa; sababni isaas faalamni rifeensaa yeroo of qulqulleessitu gara saaxilama afaaniitti jijjiirama. Qajeelfamni ASPCA wantoota faalan qaama irraa qulqulleessuu waliigalaa guwaantii fayyadamuu, haftee wantoota hedduuf saamunaa miʼaa dhiqaa dhangalaʼaa laafaa bishaan hoʼaa wajjin fayyadamuu, akka gaariitti dhiqanii irraa baasuu, oomishicha ijaa fi gurra irraa fageessuu, fi mala sirrii wantichaaf taʼu irratti gorsa ogeessa fayyaa bineensotaa argachuu gorsa. Adurree dhiphatte ykn mallattoo qabdu dhiqxuu dura kilinika gaafadhaa.

Akka ol deebiftu gochuu qabaa?

Lakki, ogeessi fayyaa bineensotaa ykn ogeessi summii ifatti yoo isin ajaje malee. Maloonni mana keessatti saree akka ol deebistu gochuuf itti fayyadaman, keessumaa haayidiroojiin peerooksaayidii, adurrootaaf hin malan.

Mallattoon kam madaallii hatattamaa barbaada?

Dadhabbii ykn laamshaʼuu cimaa, hafuura saffisaan ykn rakkinaan baafachuu, foon ilkaanii halluu dhiiga dhabee ykn gara keellootti jijjiirame, dhiiga ykn golgaa jiidhaa halluu dukkanaaʼaa ykn bunaa qabu, kufuu, ykn fincaan dukkanaaʼaa. Miidhaan dhiigaa turuu akka dandaʼu hubadhaa: barreeffamoonni seena-qabeessa oomishaalee ujummoo fincaanii hanqinni dhiigaa guyyoota keessatti akka uumamu ibsu. Kanaaf adurreen galgala guyyaa saaxilamte fayyaa fakkaattus, madaalliin hatattamummaa ogeessa fayyaa bineensotaa ishee barbaachisa. Ogeessi yoo gorse, qorannoo dhiigaa hordoffii, heematookiritii fi dibata dhiigaa keessatti qaamolee Heinz ilaaluus barbaachisa.

Maaliif qajeelfamni saree adda taʼee turuu qaba

Sareenis hanqina dhiigaa qaamolee Heinz metiliin biluun dhufu qabaachuu dandaʼu; kanaaf wanti asitti ibsame qorichi kun sareef miidhaa hin qabu jechuu miti. Garuu adurroonni heemogiloobinii oksideeshiniif caalaatti saaxilamu, ittisa seelota dhiigaa diimaa laafaa fi dandeettii rajiijii qulqulleessuu gadi aanaa walitti qabu; kunis daangaa nageenyaa dhiphisa. Wabiiwwan yaalaa kana calaqqisiisu: haalota muraasa keessatti, sagantaaleen yaala saree durii karaa ujummoo dhiigaa hanga 4 mg per kg gaʼu. Wabiiwwan adurrootaa garuu metheemogiloobineemiyaaf 1 hanga 1.5 mg per kg al tokko kennamu irratti xiyyeeffatu; irra deebiʼanii kennuu irrattis addatti akeekkachiisu. Sagantaa yaala saree ulfaatina qaamaa irratti hundaaʼuun hirʼisuun qabxii ijoo kana bira darba. Daangaan, deebiin dhiigaa fi karoorri hordoffii adda adda. Kanaaf murtiin adurrootaa ogeessa fayyaa bineensotaa sababa yaalaa fi balaa oksideeshinii wal bira qabee madaaluu, akkasumas buʼaa safaruu dandaʼu biratti kennamuu qaba. Bishaan yaalame itti fayyadama booda taankii keessaa qulqulleessuun, akka qajeelfama qulqulleessuu akwariumii keessatti ibsametti, hojii kunuunsa idilee dha. Adurree yaaluun garuu akkas miti.