Meetiiliin buluu naannoo keessatti: dhumarratti maal ta'a, summummaa jireenya bishaanii, fi bishaan xuraa'aa haala isaa keessatti

Barreeffamoonni qorannoo gosa lama adda ta'an maqaa meetiiliin buluu waliin qabu. Tokko barreeffamoota safartuu naannoo ti: muraasa, lakkoofsaan kan ibsaman, fi daangaawwan hiikaa hedduu kan qaban. Inni biraa barreeffamoota qulqulleessuu ti: baay'ee bal'aa, amantaa cimaadhaan kan dhiyaatan, fi guutummaatti jechuun ni danda'ama furmaata namtolchee laaboraatorii keessatti makame irratti kan hundaa'an. Isa lammaffaa akka isa jalqabaatti fudhachuun dogoggora ijoo mata duree kanaa ti. Qorannoon halluu dhibbeentaa 95 furmaata halluun itti dabalame qabu keessaa balleessu, amala meeshaa tokkoo agarsiise malee cunqina naannoo keessatti jiru hin safarre.

Barruun kun lamaan isaanii adda baasa. Jalqaba molakiyuuliin bishaan keessatti dhumarratti maal akka ta'u, itti aansuun qabxiilee xumuraa summummaa safaraman, achiis lakkoofsonni bishaan xuraa'aa dhugumaan maal akka ibsan ilaala.

Haala naannoo keessatti: kaatiyoonii bulbulamu kan jajjabootti maxxanu

Meetiiliin buluu salphaatti bulbulama; pH naannoo idilee keessattis chaarjii poozatiivii qabaatee tura. Kuusaan odeeffannoo wabii bulbulamummaa isaa 25 C irratti gara 43,600 mg/L ta'uu tarreessa; gamaaggamni qeeqaa bara 2025 fiiziksii isaa ifaan walqabatu irratti taasifames halluun kun pH tilmaamaan 3.5 hanga 11.5 keessatti irra caalaa akka kaatiyoonii MB jiru mirkaneessa. Kanaaf bishaan keessaa hurkee bahuun isaa baay'ee xiqqaa dha. Sorpshiniin, jechuun qabamuun isaa meeshaalee irratti yookaan keessatti, adeemsa murteessaa dha.

Halluun kun kaatiyoonii waan ta'eef, fuulota chaarjii negaatiivii qabanitti cimsee hidhamata: suphee, kuufama jalee, dhoqqee bishaan xuraa'aa, fi baayoomaasii. Qorannoon biyyee durii galmee wabii keessatti caqasame, halluun kun wanta orgaanikii, montmorillonite, fi kaolinite keessatti cimsee qabamuu isaa, qooda baafamuu danda'u xiqqaa qofaan, argateera. Qorannoowwan waljijjiirraa suphee adeemsa kana kallattiin akka waljijjiirraa kaatiyoonii pH, ayoonota dorgoman, fi cunqina halluu irratti hundaa'uutti agarsiisu. Koc tilmaamame kan yeroo baay'ee caqasamu, gara 8,000 ta'e, bu'aa wal fakkaatu tilmaama; garuu akka tilmaama halluu ayoonii tokkootti ilaali malee akka dhaabbataa safarameetti miti. Hariiroowwan Koc baramaa wantoota orgaanikii chaarjii hin qabneef ijaaraman; ayoonotaaf sirriitti hin hojjetan.

Dhoqqeen baayoloojikaawaan hojii irra jiru, diigamuun baayoloojikaa utuu hin jiraatin illee, karaa wal fakkaatuun halluu qabatee kuusa. Qorannoowwan baachii dhoqqee goge irratti taasifaman pH 7 irratti dandeettii Langmuir gara halluu 256 mg giraama dhoqqee tokkoof gabaasan; hojiiwwan itti aanan wantoota polimeerii seelii alaa fayyadamuunis gara 366 mg/g, madaallii daqiiqaa muraasa keessatti irra gahuun argatan. Kun dandeettii laaboraatorii ti malee saffisa qulqulleessuu buufata tokkoo miti; garuu molakiyuuliin mataan isaa utuu jiraatee halluun maaliif gara jajjabootti darbee bishaan keessaa akka badu ibsa.

Ifni aduu qofti karaa halluu dhabamsiisuu amanamaa miti. Gamaaggamni qorannoowwan qulqulleessuu meetiiliin buluu yaalii tokko keessatti fotooleesisii, jechuun diigamuu ifaan, kaataalistii malee sa'aatii 10 booda dhabamsiisuun gara dhibbeentaa 8 qofa ta'uu gabaasa; akkasumas yaaliiwwan to'annoo ifa mul'atu hedduu keessatti hir'inni baay'ee xiqqaa ture. Halluu kanaaf yeroo walakkaan isaa ifa aduutiin badu kan haala hunda keessatti hojjetu hin murteessin. Ciminni ifaa, pH, oksijiiniin, jajjaboon bishaan keessatti rarra'an, fi ofiin ifatti dammaquun hundi bu'aa jijjiiru.

Galmeen diigamuu baayoloojikaa qaawwa ijoo qaba. Barruu kanaaf bu'aan qorannoo OECD 301 ifatti gabaasame, kan meetiiliin buluu qulqulluun salphaatti baayoloojikaan diigamuu danda'uu isaa agarsiisu, hin argamne. Qorannoowwan qulqulleessuu jalqabaa halluu kana yeroo baay'ee bakka bu'aa halluuwwan diigamuu baayoloojikaa dandamatanii jechuun waamu; waraqaan nageenyaa tokko tokkos salphaatti baayoloojikaan hin diigamu jedhu. Garuu lamaan keessaa tokko illee bakka kuusaa daataa qorannoo istaandaardii hin bu'u. Kaltuuroonni baakteeriyaa filataman fi baayoofilmoon haala mijeeffame keessatti halluu kana irraa bifa balleessuu yookaan jijjiiruu danda'u. Kanaaf ibsi ragaan deeggaramu daangeffamaa dha: yeroo baay'ee akka diigamuuf rakkisaa ta'etti ibsama; garuu gatiin istaandaardii qormaata darbe yookaan kufe jedhu mirkanaa'e hin argamne. Keemistiriin jijjiiramaa isaa caalaatti beekama. N-demeetiileeshiniin oksideeshiniidhaan ta'u tilmaamaan halluu jalqabaa irraa gara Azure B, Azure A, Azure C, fi thioninetti ce'a; haalawwan riidaakshinii ammoo halluu kana gara leucomethylene blue bifa hin qabneetti jijjiiru. Kanaaf bishaan riidaakshinii booda ifa ta'e ragaa molakiyuuliin diigamee badeef miti. Wiirtuun phenothiazine bifa isaa erga dhabees utuu hin diigamin turuu danda'a.

Summummaa jireenya bishaanii: qabxiilee xumuraa safaraman, haalawwan isaanii waliin

Meetiiliin buluu irratti qorannoon summummaa sirna naannoo istaandaardii hordofu muraasa dha; bu'aawwan yeroo dhihoo immoo gatiiwwan kuusaa daataa durii tokko tokko irraa dachaa kudhanii hedduudhaan adda ta'u. Lakkoofsi armaan gadii hundi gosa uumamaa, yeroo, fi qabxii xumuraa isaa waliin dhiyaachuu qaba; sababni isaas odeeffannoo kana irraa haqachuun burjaajii babal'isa.

Bu'aan ammayyaa miira summummaaf qabu isa olaanaa agarsiisu kan flea bishaanii ti. Qorannoon bara 2023 miidhaa summummaa Daphnia magna irratti taasifame, EC50 sochii dhabuu sa'aatii 48 kan maayikroogiraama 61.5 liitira tokko keessatti (0.062 mg/L) fi LC50 sa'aatii 24 kan 0.149 mg/L gabaase; miidhaawwan hojii qaamaa fi walhormaataa immoo maayikroogiraama 4.7 liitira tokko keessatti olitti mul'atan. Cunqinni inni dhumaa kun sadarkaa miidhaan irratti mul'ate kan mala istaatistiksii barreessitootaa jalatti argame dha malee cunqina miidhaa hin qabne to'annoo seeraaf murtaa'e miti. Garuu ergaan waliigalaa ifa dha: kilaadooseraanota irratti cunqina halluu laaboraatorii keessatti yeroo baay'ee dabalamu irraa baay'ee gadi ta'e irratti miidhaan mul'ata.

Daataan qurxummii seenaa haalawwan irratti hundaa'u ibsa. Larvaawwan qurxummii fathead minnow qorannoowwan yeroo gabaabaa fi yeroo giddugaleessaa keessatti saaxilaman, LC50 sa'aatii 96 kan 20 C irratti 45 mg/L fi 25 C irratti 15 mg/L kennan. Ifa laaboraatorii jalatti gatiiwwan miidhaa yeroo dheeraa guyyoota torbaa, lubbuun turuuf gara 2.1 mg/L fi guddinaaf 0.6 mg/L turan. Ho'ii fi ifni bu'aa jijjiiran; kunis barbaachisaa dha, sababiin isaas bifti halluu mataan isaa gadi seenuu ifaa jijjiira.

Qorannoowwan walitti fufan tokko keessatti, kan mala OECD fakkaatu hordofan, oomishtoonni jalqabaa gatii mg/L lakkoofsa dijiitii tokkoo gadi aanaa keessatti argaman. Saaxilamummaan sa'aatii 24 hanga 96 Chlorella vulgaris keessatti gatiiwwan EC50 gara 62 irraa gara 5.4 mg/Ltti gadi bu'an kenne; Spirulina platensis keessatti ammoo gara 5.8 irraa gara 1.1 mg/Ltti gadi bu'an. Inni lammaffaan saayaanoobaakteeriyaa dha malee algaa yuukaariyootii miti. Qorannoon gabaabaan baakteeriyaa galaanaa Vibrio harveyi fayyadamu halluu hin diigamneef EC50 ifa baayoloojikaa daqiiqaa 15 gara 18 mg/L safare. Kun deebii baakteeriyaa yeroo gabaabaa ibsa malee hojii dhoqqee gufachiisuu miti.

Argannoon tokko injinaroota qulqulleessuu irraa xiyyeeffannoo addaa argachuu qaba. Maayikiroobonni amooniyaa oksideessan miira summummaaf qaban irratti garaagarummaa guddaa agarsiisan: arkiyaan Nitrosopumilus maritimus 0.010 mg/L irratti hojii oksideessuu amooniyaa keessaa gara dhibbeentaa 65 dhabe; baakteeriyaan Nitrosococcus oceani ammoo qorannoowwan gufachiisummaa walbira qabanii ilaalan keessatti miidhaa wal fakkaatuuf gara 10 mg/L isa barbaachise. Kun ilaallannoowwan dhibbeentaa gufachiisummaa ti malee gatiiwwan IC50 miti; garuu bishaan halluu kana qabu kamiyyuu yeroo gadhiifamu naayitiriifikeeshiniin adeemsa eegamuu qabu ta'uu akeeku.

Odeeffannoon to'annoo seeraa muraasa dha. Ramaddiin EU walsimsiifame kan summummaa jireenya bishaanii yookaan PNEC ECHA uummataaf banaa kan meetiiliin buluu qofaaf ta'e, mirkanaa'e, hin mirkanoofne. Wantichi galmeewwan ECHA keessatti lakkoofsa tokko sana utuu itti hin hidhamin mul'ata; kanaaf PNEC waraqaa nageenyaa makaa bulbulgootaa irraa hin garagalchin. Fakkeenya biyya tokkoo yoo ilaalle, Niwuu Ziilaandiin halluu kana Aquatic Chronic 3, H412, jireenya bishaanii irratti miidhaa yeroo dheeraa turu qabu jechuun ramaddi. Kun odeeffannoo haalaa fayyadaa dha malee ramaddii Awurooppaa miti.

Barreeffamoonni faaltuu fakkeenyaa maaliif daataa saaxilamummaa hin taane

Meetiiliin buluu sababoota hojii irra oolmaa isaatiin joornaalota adsoorpshinii fi footookaataalisii keessatti baay'inaan mul'ata. Gatiin isaa rakasa, bifti isaa cimaa, malawwan ispeektiroofotoomeetirii hojii bishaanii callaa'eef fayyadamanitti hordofuun salphaa, fuulota irratti maxxanuun isaa cimaa dha. Fuulota footookaataalitikii irratti ISO 10678 tiin seenaa qorannoo idilee illee qaba. Barreeffamoonni qorannoo ISO mataan isaanii adsoorpshiniin, qulqullinni halluu, pH, maddi ifaa, fi diffuushiniin dogoggora guddaa akka fidan akeeku; dogoggorri laaboraatoriiwwan gidduutti bu'aa irra deebi'anii argachuu gara dhibbeentaa 30 dha. Mijataa ta'uun bakka bu'aa ta'uu miti.

Lakkoofsonni waliigalaa bishaan xuraa'aa halluu qabu burjaajii kana hammeessu. Gamaaggamni bishaan xuraa'aa mana halluu kennuu yeroo baay'ee caqasamu cunqina halluu waliigalaa tilmaamaan 10 hanga 250 mg/L gabaase. Garuu kun halluuwwan keemistirii adda addaa qaban hedduu hammata; akka cunqina meetiiliin buluutti gonkumaa caqasamuu hin qabu. Safartuun dhugaa halluu kana qofa irratti taasifame baay'ee gadi aanaa dha. Qorannoon bishaan xuraa'aa huccuu Afrikaa Kibbaa bishaan seenu keessatti gara 2.3 mg/L fi bishaan bahu keessatti 3.2 mg/L argate; sana booda barreessitoonni yaaliif saamuda irratti halluu dabaluun 30 mg/Ltti ol kaasanii turan. Saamudni bishaan batik ittiin dhiqame tokko Phuket keessatti gara 3.6 mg/L, mirkaneessa ispeektiroofotoomeetirii fi HPLC waliin qaba ture. Gatiiwwan dijiitii tokkoo kun sadarkaalee jalqabaa 30 hanga 50 mg/L barreeffamoota dhabamsiisuu keessatti baramaa ta'an irraa tilmaamaan dachaa kudhaniin gadi jiru.

Seerri barreeffamoota kana dubbisuuf gargaaru kana: dhibbeentaan dhabamsiisuu gabaasame raawwii wanta laaboraatorii keessatti qorachuuf fayyadame irratti, cunqina jalqabaa ibsameen, argame ibsa. Saaxilamummaa beekuuf daataan saamuda naannoo, gosoota keemikaalaa adda baasuun, barbaachisa. Wabiileen malawwan xiinxalaa walqabatan garaagarummaa kana bu'aawwan gabaasaman keessatti akkamitti ifa taasisuu akka danda'amu ibsu.

Qulqulleessuu: dhabamsiifame jechuu dura qabxii xumuraa maqaa dha'i

Gosoonni qulqulleessuu sadii halluu kana dhabamsiisu; tokkoon tokkoon isaanii milkaa'ina isaanii garmalee guddisanii ibsuuf karaa amala isaanii ta'e qabu.

Adsoorpshiniin fi baayoosoorpshiniin halluu bishaan keessaa gara jajjabootti dabarsu: kaarboonii, suphee, baayoomaasii, yookaan dhoqqee. Daangaan isaanii jijjiirraa faazii ti malee keemistirii miti. Meeshaan halluu qabate itti fayyadamee dhumate yoo hin diigamne yookaan haala nageenya qabuun hin gatamne, halluun ammas jira. Adeemsi kun duubatti deebi'uu akka danda'u galmaa'eera; qorannoon altiraafiltreeshinii tokko jalqaba adsoorpshiniidhaan halluu guutummaatti jechuun ni danda'amuun dhorkuu danda'e; achiis pH gadi buusuun halluu maxxane gadhiisisee deebisee argate. Qorannoon meembraanii adda ta'e bakkeewwan adsoorpshinii erga guutamanii booda dandeettiin qabachuu gara dhibbeentaa 20 irraa gara dhibbeentaa 2tti kufuu agarsiise. Saamudoonni jalqabaa meeshaa halluu qabatu safaran malee meembraanii miti.

Oksideeshiniin kiroomoofoorii, jechuun qaama molakiyuulii bifa uumu, diiga; garuu bifa dhabuun gara wantoota inorgaanikii salphaatti guutummaatti jijjiiramuu miti. Oksideeshiniin Fenton furmaata 10 hanga 30 mg/L irratti pH 2 hanga 3 keessatti sa'aatii tokko keessatti halluu dhibbeentaa 98 ol dhabamsiise, fedhiin oksijiinii keemikaalaa garuu gara dhibbeentaa 81 qofa gadi bu'e. Ozooniidhaan qulqulleessuun pH 12 irratti daqiiqaa 12 keessatti diigamuu mul'atu guutuu fide; hir'inni COD gara dhibbeentaa 65 ture. Garaagarummaan lakkoofsota lamaan sanaa wantoota giddugaleessaa Azure fi oomishawwan oksideeshinii gartokkee bakka itti hafan dha. Bifa dhabamsiisuu, diigamuu, COD hir'isuu, fi gara wantoota inorgaanikii salphaatti guutummaatti jijjiiruun qabxiilee xumuraa adda addaa afur; gonkumaa wal bakka buusanii itti fayyadamuu hin qaban.

Meembraanoonni bishaan halluu qabu to'atamee itti kennamu keessatti halluu sadarkaa olaanaadhaan dhorkuu danda'u; fakkeenya laaboraatorii naanoofiltreeshinii tokko keessatti bishaan seenu 100 mg/L qabu irraa dhabamsiisuun gara dhibbeentaa 99.8 ture. Garuu adeemsi kun bishaan cunqina olaanaa qabu kan ammas bulfamuu barbaadu uuma; yeroo hojii jalqabaattis gartokkeen adsoorpshinii irratti hundaa'uu danda'a. Sadarkaa hojii guutuutti mirkaneessuun bu'aa bishaan seenu to'atame irratti argame irraa himannaa adda ta'e dha.

Hojii laaboraatorii fi yaalii sadarkaa pilot irratti, bu'aawwan hojii irra oolmaa ifa dha. Furmaata buluu callaa'e buufanni qulqulleessuu baayoloojikaan ni diiga jechuun ujummoo bishaanii keessatti dhangalaasuu mannaa, balfa halluu adda baasii mallattoo itti godhi; dhoqqeetti qabamuun isaa ni mala, diigamee baduun isaa garuu hin mirkanoofne. Tarkaanfiiwwan hojii irra oolmaa qodaa, adda baasuu, fi gatuu qajeelfama bulchiinsa balfa laaboraatorii keessatti ibsamaniiru. Seerotni bifa bishaan gadhiifamuu, kan akka daangaa Hindii 150 PCU bishaan xuraa'aa huccuuf, bifa mul'atu to'atu malee cunqina meetiiliin buluu miti; kanaaf bishaan xuraa'aa walmakaa keessatti yuunitii bifa irraa gara mg/Ltti jijjiirraan haala hunda keessatti hojjetu hin jiru.

Cuunfaan dhugaa keeyyata tokko keessatti ibsamuu danda'a. Meetiiliin buluu cimsee meeshaalee irratti qabama, gargaarsa malee ifaan suuta diigama, murtiin istaandaardii salphaatti baayoloojikaan diigamuu isaa irratti argame hin jiru, baduu mannaa gara gosoota Azure yookaan bifa riidaakshinii keessa darbee bifa hin qabneetti jijjiirama, uumamoota bishaanii tokko tokko 0.1 mg/L gadiitti miidha, kaan ammoo mg/L kudhanoota dandamatu. Bishaan xuraa'aa muraasa safarame keessatti mg/L dijiitii tokkoo irratti mul'ata; sorpshiniin yookaan oksideeshiniidhaan dhabamsiifame jechuunis qabxiin xumuraa sirriitti yoo ibsame qofa hiika qaba. Wanti kanaan ala jiru hundi furmaata halluun itti dabalame kan saamuda naannoo eegaa jiru qofa dha.