Barruu qorannoo
Maaliif qorannoowwan meetiiliin buluu keessatti eenyummaa yaalaa dhoksuun rakkisaa ta'a
Tola ooltonni kudha sadii tokkoon tokkoon isaanii kaapsuula keessa isaa hin mul'anne liqimsanii, iskaanarii keessa ciisanii, hojiiwwan yaadannoo hojjetu. Namni kutaa sana keessa jiru kamiyyuu eenyu akka qoricha argate hin beeku. Gabaasni qorannichaa saxaxa kana dhoksuu dachaa jedhee waama; yeroo sanattis ibsi kun sirrii dha. Sana booda hundi gara manaatti deemu; hirmaataan meetiiliin buluu argate hundis fincaan halluu cuquliisaa fincaa'a. Qorannichi eenyummaa yaalaa dhoksee turee? Deebiin amanamaan maqaa sana caalaa daangeffamaa dha: yeroo safartuuwwan tokko tokko fudhataman dhokfamee ture; yeroo kanneen biroo fudhataman garuu hin dhokfamne. Garaagarummaan kun dhimma dhoksuu eenyummaa yaalaa qorannoowwan kilinikaa meetiiliin buluu keessatti guutummaatti ibsa.
Yeroo qorichi kennamu ramaddii dhoksuun hanga hordoffiitti dhoksuu jechuu miti
Eenyummaa yaalaa dhoksuun, kan ogeeyyiin mala qorannoo jecha masking jedhuun waamuu dabalaa jiran, namoonni bu'aa qorannoo kallattii tokkootti jallisuu danda'an ramaddii yaalaa akka hin beekne gochuu dha. Gareewwan sadii barbaachisoo dha: hirmaattota, hojjettoota isaan waliin qunnamtii qaban, fi namoota bu'aawwan madaalan. Ramaddiin carraa irratti hundaa'ee fi kaapsuulli keessa isaa hin mul'anne yeroo qorichi kennamutti ramaddii dhoksu. Dubbistoonni baay'een achumatti yaaduu dhaabu; dogoggorris achuma jira.
Halluun cuquliisaan yeroo darbaa deemuun odeeffannoo mul'isa; odeeffannoon mul'atu tokkoon tokkoon isaas yeroo adda addaatti garee adda addaa bira ga'a. Kaapsuulli yeroo liqimfamutti halluu sana dhoksa. Sa'aatiiwwan booda fincaan hirmaataa sanaaf isa mul'isa. Meeshaaleen hordoffii ammoo kana caalaa dafanii hojjettootatti mul'isuu danda'u. Kanaaf gaaffiin sirrii walbira qabinsa meetiiliin buluu fi pilaasiboo kamiyyuu irratti ka'uu qabu, qorannichi waliigalaan dhokfamaa ture moo hin turre kan jedhu miti. Safartuu tokkoon tokkoon isaa wajjin walqabatee, eenyutu maal beeke, yoomis beeke kan jedhu dha.
Wanti ramaddii mul'isu maalidha
Mallattooleen ramaddii mul'isan qaamaan kan mul'atan, hamma qorichaa irratti kan hundaa'an, fi sirriitti kan galmeeffaman dha:
Fincaan cuquliisaa ykn cuquliisaa-magariisa. Hamma qorichaa xiqqaa afaaniin fudhatamu irratti kun mallattoo ramaddii mul'isu isa ijoo dha. Qorichi erga liqimfamee sa'aatiiwwan keessatti mul'ata; yeroo baay'ee gara guyyaa tokkoof itti fufa. Qorannoo San Antonio keessatti suuraan hojii qaamaa ilaalame irratti, namni meetiiliin buluu argate hundi wiirtuu suuraan qorachuu sana erga ba'ee booda fincaan cuquliisaa fincaa'uu isaa gabaase; namni pilaasiboo argate tokko illee jijjiirama halluu hin gabaasne. Jijjiiramni fincaanii iskaaniin erga fudhatamee booda mul'ate; akka armaan gaditti ifa ta'utti, kun barbaachisaa dha.
Sagaraa cuquliisaa fi arraba cuquliisaa. Kun qorichi afaaniin erga fudhatamee booda yeroo gabaabaaf mul'ata; hirmaattotaa fi namoota isaan qoran kamiyyuu biratti mul'achuu danda'a.
Halluu gogaa fi adii ijaa jijjiiruu. Hamma qorichaa ol'aanaa ujummoo dhiigaatiin kennamu irratti halluun kun gogaa fi kutaa adii ijaa mul'inaan jijjiira. Mallattoon kun hirmaataa qofa biratti yeroo booda osoo hin taane, yeroo daawwannichaa hojjettootas bira ga'a.
Hojii seensarootaa jeequu. Meetiiliin buluu ifa meeshaaleen pulisii oksimeetiraa fayyadaman xuuxa; kanaaf yeroo qorichi ujummoo dhiigaatiin suuta kennamutti safartuuwwan sadarkaa guutinsa oksijiinii amanamoo hin ta'an. Qorannoo King's College yaa'a dhiigaa sammuu irratti godhame keessatti gareen sababuma kanaan sadarkaa guutinsa oksijiinii hordofuu hin dandeenye. Kunis hojjettoonni siree dhukkubsataa bira jiran meeshaa irraa mallattoo wanti tokko adda ta'uu isaa argatan jechuu dha.
Walqixxummaa dhabuu kana hubadhu: wanti halluun kun mul'isu hundi kallattii tokko agarsiisa. Hirmaataan fincaan cuquliisaa qabu qoricha argachuu isaa beeka. Hirmaataan fincaan idilee qabu garuu pilaasiboo meetiiliin buluu argachuu akka danda'u qofa beeka; pilaasiboon sun mataan isaa fincaan halluu jijjiiruuf yoo qophaa'e malee. Pilaasiboon hanga ammaatti yaalame garuu akkas hin godhu.
Qorannoowwan dhugumaan maal yaalan
Kutaan mala qorannoo qorannoowwan suuraan qorachuu fakkeenya xiinxalaa isa gaarii dha; sababni isaas tarkaanfiiwwan rakkoo kana qolachuuf fudhatan bal'ina yeroo baay'ee hin argamneen ibsu. Dubbistoonni ragaa hamma qorichaa xiqqaa hordofan qorannoowwan kana barreeffamoota yaadannoo irraa ni beeku.
Qorannoowwan San Antonio lamaan ga'eessota fayyaa qaban carraan ramaduun, meetiiliin buluu sadarkaa USP qabu 280 mg afaaniin fudhatamu (gara 4 mg/kg) ykn pilaasiboo halluu nyaataa FD&C Blue No. 2 kennaniif. Lamaanuu kaapsuulota keessa isaanii hin mul'anne, qabiyyee isaanii battalumatti gadhiisan keessatti kuufaman. Pilaasiboon halluu qabu yeroo kennamutti qabiyyee kaapsuulaa fakkaata ture; garuu fincaan halluu hin jijjiirre. Kanaaf fakkeessuun sun bakka barbaachisaa ta'etti kufe. Gareen qorannoo Radiology kana beekuun qajeelfama amala hirmaattotaa dabale: hirmaattonni kaapsuula fudhachuu isaanii dura akka fincaa'an, yeroo suuraan qorachuun xumuramutti immoo akka hin fincaanne gaafataman. Kaayyoon isaa addatti halluun fincaanii ramaddii akka hin mul'isne gochuu ture. Narisiin qorannoo adda taate odeeffannoo ramaddii carraa irratti hundaa'ee meeshaalee tartiibaan mallatteeffaman keessatti qabatte; qorannicha keessatti gahee biraa hin qabne. Akka gabaasa suuraan qorachuu mala hedduu fayyadame keessatti ibsametti, hirmaattota, narisootaa fi madaaltoota bu'aa irraa eenyummaan yaalaa hanga xiinxalli xumuramutti dhokfame. Qorannoon walitti hidhamiinsaa isa waliin gaggeeffames saxaxa walfakkaataa fayyadamee waan booda mudate walfakkaataa gabaase: gareen meetiiliin buluu qofti wiirtuu sana erga ba'ee booda jijjiirama halluu fincaanii yeroo gabaabaa hubate.
Qorannoon King's College karaa adda ta'ee fi caalaatti ifa ta'e hordofe. Tola ooltonni fayyaa qaban saddeet tokkoon tokkoon isaanii guyyoota adda addaatti, tartiiba carraan murtaa'een, pilaasiboo gilukoosii ujummoo dhiigaatiin suuta kennamu fi hamma meetiiliin buluu ujummoo dhiigaatiin kennamu lama (0.5 fi 1 mg/kg) argatan. Saxaxni isaa dhoksuu gama tokkoo fi hirmaataa tokko keessatti walbira qabuu akka ta'e ibsame: qorattoonni wanti kennamaa jiru maal akka ta'e beeku turan; hirmaataan tokkoon tokkoon isaas turtiiwwan adda addaa keessatti walbira qabinsa ofii isaatiif tajaajile. Kun barreeffama yaa'a dhiigaa fi meetaabolizimii keessatti ibsameera. Halluu cuquliisaa ujummoo dhiigaatiin kennamu irratti hirmaattonni daawwannoota adda addaa keessatti ramaddii isaanii osoo hin beekin turu jechuun hin dhihaanne.
Barreeffamoonni qorannoo sammuu durii tooftaa sadaffaa agarsiisu: hamma qorichaa xiqqaa akka to'annoo hojii qabuutti fayyadamuu. Qorannoon meetiiliin buluu saayikoosisii maniaa fi dhiphina sammuu irratti godhame, waggaa lama keessatti yaala jijjiiruun walbira qabe, 15 mg guyyaatti akka haala to'annootti gara 300 mg guyyaatti wajjin fayyadame. Ibsi kun kutaa marii barreeffama yaa'a dhiigaa fi meetaabolizimii keessatti irra deebi'amee dhihaateera. Hojiin boodaa dhukkuba Alzheimer irratti wanta meetiiliin buluu irraa uumame qorate, hamma xiqqaa jalqabatti to'annoodhaaf yaadame fayyadamee, akka yaalaatti hojjechuu isaa arge. Hamma xiqqaa akka to'annootti fayyadamuun kaapsuula hojii qorichaa hin qabne caalaa miidhaawwan cinaa fi mallattoolee mul'atan fakkeessa. Garuu waan barbaachisaa tokko fudhata: qorannichi garaagarummaa hamma qorichaa gidduu jiru qofa tilmaamuu danda'a; bu'aa qorichi homaa kennuu dhiisuu wajjin walbira qabamee qabu gonkumaa tilmaamuu hin danda'u.
Yaada pilaasiboo halluu qabu irratti qorannoon cimaa ta'e qorannoo PTSD irraa dhufa. Innis meetiiliin buluu 260 mg afaaniin fudhatamu pilaasiboo indigo carmine wajjin, kaapsuulota ijaan walfakkaatan keessatti walbira qabe. Hirmaattonni jijjiirama halluu laaffisuuf bishaan akka dhugan illee jajjabeeffaman. Ta'us, qorannoo deebii sodaa hir'isuu Telch fi waahillan isaa keessatti, jijjiiramni halluu fincaanii garee meetiiliin buluu keessaa dhibbeentii 95.6 fi garee pilaasiboo keessaa dhibbeentii 21.1 biratti gabaafame. Halluun kaapsuula keessa jiru bifa qorichi itti dhihaatu fakkeessa. Muuxannoo hirmaataa garuu hin fakkeessu.
Walbira qabinsa mala qorannoo: qaamni tokkoon tokkoon isaa maal hubachuu danda'a ture
Gabateen kun barruu kana bifa gabaabaan dhiheessa. Tarree tokkoon tokkoon isaa akka tartiiba yeroo dubbisi; akka qabxii madaalliitti miti.
| Qorannoo | Hamma qorichaa fi karaa itti kennamu | Saxaxa ibsame | Pilaasiboo | Wanta hirmaattonni hubachuu danda'an | Wanta madaaltoonni hubachuu danda'an | Milkaa'inni dhoksuu qoramee? |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Rodriguez fi waahillan isaa, Radiology 2016 (n=26) | Meetiiliin buluu USP 280 mg afaaniin, yeroo tokko | Carraan ramadame, dhoksuu dachaa, pilaasiboodhaan to'atame | FD&C Blue No. 2 kaapsuulota keessa isaanii hin mul'anne keessatti | Wiirtuu sana erga ba'anii booda fincaan cuquliisaa (warra qoricha argatan hunda); yeroo iskaanii homaa hin mul'anne, qajeelfama fincaa'uu dhiisuutiin deeggaramee | Yeroo iskaanii homaa hin mul'anne; xiinxalli bu'aa hanga xumuramutti ramaddii osoo hin beekin gaggeeffame | Qorannoon tilmaamaa hin turre; gabaasni fincaanii akka mallattoo qorichaa yeroo booda mul'atetti walitti qabame |
| Rodriguez fi waahillan isaa, Brain Imaging Behav 2017 (n=28) | Meetiiliin buluu USP 280 mg afaaniin, yeroo tokko | Carraan ramadame, dhoksuu dachaa, pilaasiboodhaan to'atame | FD&C Blue No. 2 kaapsuulota keessa isaanii hin mul'anne keessatti | Wiirtuu sana erga ba'anii booda jijjiirama halluu fincaanii yeroo gabaabaa, garee qorichaa qofa keessatti | Yeroo iskaanii homaa hin mul'anne; hirmaattotaa fi qorattoota irraa ramaddiin hanga xiinxalli xumuramutti dhokfame | Qorannoon tilmaamaa hin gabaafamne |
| Singh fi waahillan isaa, J Cereb Blood Flow Metab 2023 (n=8) | 0.5 fi 1 mg/kg ujummoo dhiigaatiin, pilaasiboo gilukoosii dabalatee, yaala jijjiiruun walbira qabame | Dhoksuu gama tokkoo, hirmaataa tokko keessatti walbira qabuu, tartiiba carraan murtaa'e | Furmaata gilukoosii 50 mL | Fincaan cuquliisaa fi miira kenninsa qorichaa waliin walqabatu turtiiwwan keessatti; daawwannoota adda addaa keessatti dhoksuun itti fufuun amansiisaa miti | Akka saxaxaatti qorattoonni ramaddii beeku; bu'aawwan suuraan safaraman shallaggii kompiitaraatiin hammi isaanii murtaa'e | Qorannoon tilmaamaa hin turre; qabxiin humnaa, haala miiraa fi dhukkubbii miira dhuunfaa irratti hundaa'e turtii tokkoon tokkoon isaa irratti gabaafame |
Wantoonni lama ifatti mul'atu. Tokkoffaa, sadan isaanii keessaa tokko illee milkaa'ina dhoksuu sirnaan hin mirkaneessine; fakkeenyaaf, yeroo hirmaattonni ba'an ramaddii isaanii akka tilmaaman gaafachuu hin yaalle. Dhoksuun ibsame ibsa adeemsaati; qorannoon tilmaamaa ammoo ragaa bu'aati, ragaan kunis hin jiru. Hanqinni kun waliigalaa dha; halluu kana qofa irratti kan mul'atu miti. Xiinxalli qorannoowwan pilaasiboodhaan to'ataman 191 irratti godhame, gara dhibbeentii 2 qofti hirmaattotaa fi qorattoota ykn madaaltoota lamaanuu keessatti milkaa'ina dhoksuu madaaluu isaanii argate; kunis Fergusson fi waahillan isaa gabaasaniiru. Lammaffaa, yeroo mallattoon mul'ate jechuun qorannoowwan afaaniin qoricha kennan keessatti ibsa dhoksuu sana keessaa muraasa deeggara: mallattoon ramaddii mul'isu ragaan iskaanarii erga walitti qabamee booda dhufe. Kanaaf bu'aawwan suuraan safaraman yeroo dhoksuun amansiisaan itti fufee turetti safaraman; wantoonni booda madaalaman garuu yeroo dhoksuun hin jirretti madaalaman.
Tilmaama qorachuun ni danda'ama; qorannoon meetiiliin buluu tokko akkamitti akka godhamu agarsiisa. Qorannoo qoricha diskii keessa lilmoo seensisuun dhukkubbii diskii irraa maddu irratti godhame keessatti, dhukkubsattoonni furmaata lilmoon kennamu akka hin argine dhorkaman; sana boodas yaala kam argachuu isaanii akka yaadan gaafataman. Akka gabaasa qorannoo Kallewaard keessatti ibsametti, garee tokkoon tokkoon isaa keessaa gara harka afur keessaa sadii hin beeknu jedhanii deebisan; gareewwan gidduuttis garaagarummaan hiika istaatistikii qabu hin turre. Kun kutaa mala qorannoo keessatti dhoksuu dachaa jedhanii barreessuu irraa gosa isaatiin adda. Safartuuwwan sirnaawoo kaayyoo kanaaf qophaa'an jiru; keessumaa indeeksii dhoksuu Bang kan Bang fi waahillan isaa ibsan.
Maaliif eegumsi hirmaattotaa fi madaaltoonni dhiibbaa walqixa hin qabne
Hirmaataan tokko ramaddii isaa erga hubatee booda, dhiibbaan eegumsaa bu'aawwan safaraman kanneen miira dhuunfaa irratti hundaa'an irratti walitti qabama: qabxii humnaa fi haala miiraa, safartuu mallattoolee, hojiiwwan tattaaffii irratti hundaa'an. Madaalliin miira dhuunfaa King's College rakkoo kana agarsiisa. Hirmaattonni qorichi ujummoo dhiigaatiin suuta erga kennamee booda yeroo hunda humna, haala miiraa fi dhukkubbii madaalan; yeroo sanatti namni halluu sana argate kamiyyuu argachuu isaa beekuuf sababoota gahaa qaba ture. Barreeffamichi hamma qorichaa gadi aanaa irratti qabxii humnaa ol'aanaa fi hammi qorichaa dabalaa deemuun qabxii dhukkubbii dabalaa deemuu gabaasa. Madaalliin sun hojii qorichaa, eegumsa hirmaataa, ykn lamaanuu irraa madduu danda'a; saxaxni qorannichaa garuu lamaan addaan baasuu hin danda'u.
Bu'aawwan miira dhuunfaa irraa walaba ta'an dhiibbaa eegumsaa karaa adda ta'een dandamatu. Hirmaataan fedhii isaatiin akkaataa oksijiiniin dhiigaa itti argamu iskaanarii keessatti uumuun hin danda'u. Kun sababoota bu'aawwan suuraan qorachuu, dhoksuun mudaa qabaatus, gatii isaanii keessaa baay'ee itti eeggatan keessaa tokko dha. Garuu miira dhuunfaa irraa walaba ta'uun dhiibbaa irraa bilisa ta'uu miti. Adeemsi xiinxalaa filannoo naannoo qaamaa, daangaawwan fi filannoo moodeelaa of keessaa qaba; xiinxalaan ramaddii beeku filannoowwan kana gara bu'aa barbaaduutti geessuu danda'a. Gareewwan San Antonio dhoksuu hanga sadarkaa xiinxalaatti itti fufsiisuun qaawwa sana cufan. Himi tokko kutaa mala qorannoo isaanii keessatti argamu sun, jecha dhoksuu dachaa cuunfaa isaanii keessa jiru caalaa ulfaatina qaba.
Tooftaaleen idilee yaalawwan akka halluu kanaatiif fayyadan kallattiin kana irraa maddu: namoota bu'aawwan madaalan namoota qoricha kennan irraa adda baasi; hirmaattota waliin qunnamuuf barruu qajeelfamaa walfakkaataa fayyadami; bakka danda'ametti bu'aawwan safaraman ijoo mallattoon ramaddii mul'isu dhufuu isaa dura safaraman filadhu; akkasumas dhoksuun itti fufee ture jedhanii dubbachuu mannaa, yeroo hirmaattonni ba'an gaaffilee tilmaamaa indeeksii sirrii waliin dhiheessi. Bu'aawwan qorannoo yaadannoo dubbisa akkanaa, bu'aa safaramaa tokkoon tokkoon isaa irratti xiyyeeffatu, barbaadu.
Ibsa dhoksuu daqiiqaa shan keessatti akkamitti dubbisuu dandeessa
Tarree mirkaneessaa kana qorannoo meetiiliin buluu kamiyyuu irratti fayyadami. Deebiiwwan isaa akka waan bu'aa safaramaa tokkoon tokkoon isaa irratti murtii jijjiiruutti ilaali malee, akka waan barreeffama guutuu fudhatama qaba ykn hin qabu jechisiisutti hin ilaalin:
- To'annoon maal ture: kaapsuula hojii qorichaa hin qabne, pilaasiboo halluu qabu, moo hamma qorichaa xiqqaa? Kaapsuulli halluu qabu kan fincaan halluu hin jijjiirre yeroo qorichi kennamutti qofa bifa mul'atu fakkeessa.
- Yeroo qorichi kennamutti ramaddiin dhokfamee turee: kaapsuulota keessa isaanii hin mul'anne, qoricha ujummoo dhiigaatiin kennamu eenyummaan isaa dhokfame, ramaddii carraa irratti hundaa'ee qaama walabaa irraa godhame?
- Barreessitoonni mallattoolee halluun ramaddii mul'isu fudhatanii, qajeelfama isaan qolatu dabalanii turanii, fakkeenyaaf yeroo fincaa'uu murteessuu ykn gahee hojjettootaa addaan baasuu?
- Ramaddiin eenyu irraa akka dhokfame ibsame, hangamittis: yeroo kenninsaa, madaallii, xiinxalaa? Dhoksuun xiinxala dura xumuramu, kan xiinxala keessattis itti fufu caalaa dadhabaa dha.
- Bu'aan safaramaa ijoo miira dhuunfaa irratti hundaa'aa moo irraa walaba ture; mallattoo ramaddii mul'isu dura moo booda safarame? Ragaan yeroo iskaanii walitti qabame fi madaalliin daawwannaa booda godhame sarara kana irraa gama faallaa jiru.
- Dhoksuun milkaa'uu isaa namni qoratee: reetii tilmaamaa, indeeksii dhoksuu, ykn maqaa saxaxaa caalaa ragaan biraa jiraa?
Halluun kun qorannoowwan haqa qabeessa ta'an gaggeessuun akka hin danda'amne hin godhu. Jecha dhoksuu jedhu qofa akka cuunfaatti gahaa akka hin taane godha. Akkaataa halluun kun qaama keessatti hojjetu odeeffannoon akka mul'atu mirkaneessa; barreeffamoonni amaloota nageenyaa isaas mallattooleen ramaddii mul'isan balaa tasaa osoo hin taane hojii qorichaa idilee ta'uu isaanii mirkaneessu. Kanaaf kutaa mala qorannoo akka tartiiba yeroo eenyutu maal arguu danda'a ture, yoomis arguu danda'a ture jedhuutti dubbisi. Bakka safartuun fincaan cuquliisaa dura fudhatametti caalaatti amanadhu. Bakka isaa booda fudhatametti amanamummaa isaa haala sanaan hir'isi; bu'aawwan halluun sun dhiibbaa irratti geessisuu hin dandeenye fayyadamuun qorannichi irra deebi'amee akka gaggeeffamu gaafadhu.