Meetiiliin Bul uu Fangasii Aksolootiliif: Ragaa fi Of Eeggannoo Yaala Beeyladaa

Namni aksolootilii kunuunsu giilii isaa irratti wanta adii suufii fakkaatu arga; fangasii aksolootiliif meetiiliin buluu barbaada; qaruuraa qoricha qurxummii duraan sheelfii irra jiru argata. Bishaan taankii lamaan keessa jiru wal fakkaata, wanti suufii fakkaatus wal fakkaata, qaruuraan immoo fangasii jedha. Kanaaf tokkoof kan ta'u isa kaaniif fayyadamuun ifa fakkaata.

Kun dogoggora ijoo barruun kun ittisuuf qophaa'e dha. Aksolootiliin qurxummii miila qabu miti. Inni salaamaandarii amala xumurii dhalootaa isaa ga'eessummaa keessattis tursiisu, gogaa wantoonni keessa darbuu danda'an, giilii alaa baallee fakkaatan, bishaan qabbanaa'aa barbaadu, fi mala gabaabaa kunuunsitoonni qurxummii yeroo hunda fayyadaman dandamachuu irratti daangaa dhiphaa qabu dha. Qajeelfama fangasii qurxummii wal fakkeenyaan maqaa jijjiiranii itti fayyadamuun hin danda'amu; ragaan bineensota bishaanii fi lafaa irratti meetiiliin buluu ilaalchisee jirus kana hin deeggaru.

Yaad-rimeewwan wal hin simne: yaala qurxummii fi dhukkubsataa bishaanii fi lafaa

Dizaayinariin sooftiweerii Daniel Jackson yaad-rimeewwan madaaluuf qorannoo salphaa fayyadama. Yaad-rimeen kutaa hojii haala mataa isaa fi seerota mataa isaa qabu dha. Haalli lama iskiriinii irratti wal fakkaatan bu'uura isaaniitti yaad-rimeewwan adda addaa irratti hojjechuu danda'u; gochoonni tokko keessatti nageenya qaban isa kaan keessatti hin milkaa'an.

Yaalli qurxummii fi yaalli bineensota bishaanii fi lafaa wal fakkaatu. Lamaan isaanii bineensa dhukkubsataa bishaan keessa jiru, halluu bishaanitti dabalamu, fi bu'aa fangasii ittisuu abdatan of keessatti qabu. Garuu bu'uura isaaniitti dhukkubsattoonni karaa murtoo hundumaa jijjiiru sadiin garaagarummaa qabu.

Tokkoffaa, xuuxamuun garaagara. Gogaan bineensota bishaanii fi lafaa wantoota dabarsuuf gahaa waan ta'eef ogeeyyiin yaala beeyladaa yeroo hunda qoricha bishaan keessa cuuphuun kennu; qajeelfamni idilees, akkuma qajeelfama Merck waa'ee tooftaalee yaalaa bineensota bishaanii fi lafaa keessatti ibsametti, ogeeyyiin yaalaa xuuxamuu gogaa dhukkubsateen uumamuu fi garaagarummaa gosoota gidduu jiru akka tilmaama keessa galchan gorsa. Akka gamaaggama 2023 waa'ee qorichi qurxummii keessatti xuuxamuu ibsutti, qurxummiin qorichoota bishaan keessatti argaman hedduu irra caalaa giiliidhaan xuuxu; qurxummii gurguddoo keessatti gogaan qooda xiqqoo qofa qaba. Kanaaf, cunqinni qurxummiin dandamatu waa'ee aksolootiliin hammam akka xuuxu odeeffannoo xiqqoo kenna. Ibsi ragaa caalaa bal'ate tokko dhiifamuu qaba. Giiliin aksolootilii seelota geejjiba anniisaa fayyadamu qaban of keessatti qaba; kunis qorannoo caasaa xixiqqaa giilii aksolootilii keessatti mul'ateera. Garuu qorannoon meetiiliin buluun giilii aksolootiliitiin giilii qurxummii caalaa akka xuuxamu agarsiisu hin jiru; qorannoon durii jijjiirraa wantootaa salaamaandaroota isaanitti dhihoo ta'an irratti godhame immoo, giiliin hidhamanii osoo jiranii gogaan jijjiirraa guddaa akka raawwatu argateera; kunis Baldwin fi Bentleyn gabaafameera.

Lammaffaa, naannoon garaagara. Kunuunsi aksolootilii bishaan qabbanaa'aa fi calaltuu baayoloojii hojjetu irratti hundaa'a. Istaandaardiin garee horsiisaa qajeelfama kunuunsa Ambystoma Genetic Stock Center keessatti ibsame ga'eessota digrii 15 hanga 18tti dhihoo tursa; digrii gara 22 olitti tursiisuu irraa akeekkachiisa. Bishaan kilooreenii irraa qulqullaa'e fi calalliin baayoloojii amooniyaa fi naayitiraayitii jijjiirus ni barbaachisu. Wanti baakteeriyoota naayitiraayitii uuman miidhu kamiyyuu karaa al-kallattii dhukkubsataa miidha, sababni isaas yeroo yaalaatti balfi kuufamuu itti fufa.

Sadaffaa, adda baasuun dhukkubaa garaagara. Wanti adiin suufii fakkaatee aksolootilii irratti mul'atu yeroo baay'ee fangasii jedhama; garuu jechi yaala beeyladaa yeroo baay'ee itti fayyadaman saaproolegniyaasis dha. Inni infekshinii mooldii bishaanii gogaa ykn giilii miidhame qabatu, wanta adii suufii fakkaatu uumu, fi bineensota laayibariin mucucaataan isaanii amooniyaadhaan ykn harkaan qabamuun miidhame irratti caalaatti mul'atu dha. Ibsi MSD Veterinary Manual waa'ee dhukkuboota daddarboo bineensota bishaanii fi lafaa gogaa irraa saamuda scrapii fudhachuun haayifaa ykn zoospoorota agarsiisuun mirkaneessuu gorsa; sababni isaas ijaan tilmaamuun mooldii bishaanii madaa baakteeriyootaa, gogaa irraa bu'aa jiru, ykn haftee xurii wajjin walitti maka.

Ragaan bineensota bishaanii fi lafaa irratti dhugumaan jiru maal?

Cuunfaan amanamaan gabaabaa dha. Fayyadama seenaa keessatti ture, tarree qorichootaa keessatti caqasamuu, fi yaalii salaamaandarii tokko kallattiidhaan dhimmicha wajjin walqabatu kan hin milkoofne jiru. Meetiiliin buluun aksolootiloota hanqaaquu keessaa ba'an irratti infekshinii Saprolegnia duraan qabate akka fayyisu agarsiisu yaaliin to'atame hin jiru.

Fayyadamni durii dhuguma jira, garuu akka ragaatti laafaa dha. Barruun oduu durii Indiana University Axolotl Colony kan University of Kentucky kuuse, barruu oduu garee horsiisaa kuufame keessatti, meetiiliin buluu fangasii giilii fi quba miilaa irratti guddate irratti dibuu ibsa. Kun gareen horsiisaa tokko waggoota kurnaniin dura akka yaale galmeessa. Cunqina nageenya qabu ykn sadarkaa fayyisuu hin mirkaneessu. Tarree qorichootaa keessatti caqasamuunis akkuma kana ragaa muraasa qaba. Kuusaan odeeffannoo Smith barruu ILAR Journal keessatti qopheesse, kan bal'inaan caqasamu, wabiiwwan durii irratti hundaa'uun meetiiliin buluu qorichoota fangasii bineensota bishaanii fi lafaa keessaa tokko godhee tarreessa. Gabateen tarree qorichootaa waan gabaafame galmeessa malee bu'aa yaalii miti; cunqinoonni cuuphaa achitti maxxanfaman akka qajeelfamoota mana keessatti hojiirra oolan mirkanaa'aniitti fudhatamuu hin qaban.

Yaaliin salaamaandarii kallattiidhaan godhame garuu faallaa kanaa agarsiisa. Qorannoo korojoo hanqaaquu salaamaandarii Hynobius dunni infekshinii Saprolegnia fakkaatu qabu irratti godhame, kan The Herpetological Bulletin keessatti maxxanfame keessatti, cuuphaan meetiiliin buluu akka hin milkoofne ibsameera; hanqaaquu infekshinii qabu fi jiraachuu hin dandeenye harkaan baasuun immoo bu'aa fooyya'aa kenneera. Korojoon hanqaaquu aksolootiloota xumurii ykn ga'eessota miti; lakkoofsi irra-deebii yaaliis xiqqaa ture. Ta'us, kun yaalii wal fakkeenyaa isa dhihoo ta'e dha; halluu sana hin deeggarre.

Barreeffamoonni ragaa walitti qabanii gamaaggamanis hanqina kana irratti walii galu. Gamaaggamni saaproolegniyoosis kan 2022 meetiiliin buluu yaalawwan bineensota bishaanii fi lafaatiif gabaafaman keessaa tarreessa; garuu qajeelfamoonni isaanii baay'een bu'a qabeessummaa ykn nageenya gosoota kanaaf adda ta'e gahumsa qabuun osoo hin qoratamin yaala qurxummii irraa fudhatamuu isaanii akeekkachiisa. Akeekkachiisni sun qaruuraa qoricha qurxummii armaan gaditti mari'atamu hundumaa ittiin ilaaluu qabnu dha.

Daataan nageenyaas akkasuma guutuu miti. Qorannoon aksolootilii gahumsa istaatistiksii gaarii qabu kan meetiiliin buluu hanga yaalaaf mijatu fi miidhaa hin geessisne murteessu hin jiru. Barruun yaala beeyladaa aksolootilii waa'ee yaala paraasaayitoota alaa yaaddoo summummaa meetiiliin buluu gosa kana keessatti caqasa. Bineensichi yoo lubbuun hafe illee miidhaan du'a hin geessisne uumamuu danda'a; kunis yeroo meetiiliin buluudhaan mallatteessuun amala xumurii raachaa fi balaa qabamuu isaanii jijjiire mul'ateera. Lubbuun hafuun miidhaa dhabuu hin mirkaneessu.

Qajeelfamni yaala beeyladaa bakka isaa maal gorsa?

Maddoonni yaala beeyladaa tartiiba tokko irratti walii galu; meetiiliin buluun bineensa hanqaaquu keessaa ba'eef kennamu giddugaleessa tartiiba kanaa miti. Tartiibichi oomisha kamiyyuu caalaa barbaachisaa dha.

Bishaan irraa jalqabaa. Amooniyyaa, naayitiraayitii, naayitireetii, pH, fi ho'a qoradhaa; kilooreenii ykn kilooraamiin bishaan keessaa baasaa; calaltuun hojjechaa akka jirus mirkaneessaa. Waraqaan kunuunsa aksolootilii Lafeber kan ogeessa yaala beeyladaatiin gamaaggamame amooniyyaa fi naayitiraayitiin zeeroo akka ta'an, naayitireetiin immoo 10 ppm gadi akka ta'u ibsa; calallii, bishaan jijjiiruu, fi ho'a qabbanaa'aa ittisa dhukkubaa idilee keessaa godha. Tarkaanfiin kun yaala dha malee dhimma duubbee miti; sababni isaas miidhaan amooniyyaan laayibarii mucucaataa irra geessisu mooldiin bishaanii akka qabatu haala mijeessa.

Wanta tuqaa xixiqqoo salphaa caalu kamiyyuu ogeessaan adda baasisisaa. Ogeessi yaala beeyladaa madaa irraa saamuda scrapii fudhachuu, mooldii bishaanii mirkaneessuu, bakka barbaachisutti tishuu miidhame kan naannoo murtaa'e baasuu, fi infekshinii baakteeriyootaa kunuunsa adda ta'e barbaadu irraa adda baasuu danda'a. Barreeffamoonni hanqaaquu qurxummii dhimma adda ta'anii qajeelfama meetiiliin buluu hanqaaquu qurxummiif keessatti ibsamu; yaadni waliigalaa taankii qurxummiis qajeelfama murtoowwan yaala qurxummii akwariumii keessatti ibsama. Lamaan keessaa tokko illee rakkoo bineensa bishaanii fi lafaa irratti dabarsamee hojiirra hin oolu.

Qajeelfama ogeessa yaala beeyladaa jalatti yaala aksolootiliif mijatu fayyadamaa. MSD akka haala dhukkubichaatti yaala soogiddaa, tishuu madaa naannoo murtaa'etti jiru keessaa miidhame baasuu, fi qorichoota fangasii bineensota bishaanii fi lafaa akka filannootti tarreessa. Meetiiliin buluu hanqaaquuf caqasa malee dhukkuba gogaa ykn giilii duraan qabateef akka gorsa ijoo hin dhiheessu. Qophiiwwan soogiddaa ykn ho'aa waliigalaa bineensota bishaanii fi lafaatiif kennaman akka gosaatti sirreeffamuu qabu. Qorannoon nageenyaa bineensota walumaagalatti haala yaalii adda addaa keessa dabarse, soodiyeem kilooraayidii 5 ppt keessatti yeroo gabaabaaf tursiisuun mallattoo miidhaa mul'atu akka hin fidne, 20 ppt immoo mallattoolee miidhaa battalaa akka fide argateera; kunis galmee walgahii ARAV waa'ee aksolootiliin soogidda dandamachuu keessatti gabaafameera. Qorannoon sun dandamachuu qorate malee fayyisuu hin qoratne; garuu qajeelfamoota soogidda baay'ee qaban kallattiidhaan garagalchanii fayyadamuun akka hin taane agarsiisa. Ho'isuu irrattis bineensa digrii 16 hanga 18 filatu kanaaf daangaan akkasuma jira. Qorichoonni fangasii ajaja ogeessaatiin kennaman halluuwwan akwariumii irraa ramaddii adda ta'an keessa jiru. Muuxannoon aksolootilii irratti itraconazole'n kiitiridii yaaluu, kan qorannoo infekshinii garee horsiisaa laaboraatorii keessaa dhabamsiisuu keessatti gabaafame, sagantaa yaalaa hir'ifameen infekshinicha dhabamsiiseera; ta'us du'a galmeesseera. Kun sarara tarree qorichootaa irraa fudhatanii ofumaan qopheessuu irra hammi qorichaa ogeessaan akka murtaa'u deeggaruu dha.

Wanti suufii fakkaatu yoo babal'ate, utubaawwan giilii gurguddoo yoo qabate, kunuunsa erga sirreessanii booda yoo deebi'e, ykn dadhabbii, fedhii nyaataa dhabuu, ulfaatina hir'achuu, madaa banaa, sochii giilii rakkisaa, ykn yeroo hunda fuula bishaanii irra turuu wajjin yoo dhufe, dafanii madaallii ogeessa yaala beeyladaa barbaadaa. Haalawwan kun dhukkuba bal'aa ykn rakkoo lammaffaa agarsiisu; cuuphaa cimaa caalaa qorannoo maaykirooskoopii fi karoora gosa bineensichaaf adda ta'e barbaadu.

Tarree mirkaneessaa walsimannaa oomishaa: kana ogeessa yaala beeyladaa keessanitti geessaa

Tarreen mirkaneessaa kun qabeenya jalqabaa barruu kanaaf qophaa'e dha. Mala tokko hin gorsu. Mala kamiyyuu filachuun dura gaaffileen deebii argachuu qaban kam akka ta'an isinitti hima. Qaruuraa, suuraa asxaa, fi deebiiwwan kana beellama keessanitti geessaa.

Mirkaneessaa	Gaaffii deebii barbaadu	Aksolootiliif maaliif barbaachisaa ta'a
1. Gosa asxaa irratti barreeffame	Asxaan bineensota bishaanii fi lafaa maqaa dha'aa, moo qurxummii fi hanqaaquu qurxummii qofa?	Fuulli oomisha meetiiliin buluu Kordon oomisha qurxummii fi hanqaaquu qurxummiif ta'e, kan bineensota bishaanii fi lafaatiif fayyadamni isaa hin ibsamne, ibsa. Jechoonni qurxummii qofaaf ta'an bineensota bishaanii fi lafaatiif hayyama miti.
2. Qophii sirrii	Cunqinni wanta hojii yaalaa qabu, tarreen wantoota keessatti makaman guutuun maal, akkasumas lakkoofsi garee oomishaa ammaa fi guyyaan yeroon itti darbu ni mul'atuu?	Halluuwwan akwariumii maqaa oomishaa fi garee oomishaa gidduutti garaagarummaa qabu. Furmaata bu'uuraa sirriitti osoo hin beekin, ogeessi yaala beeyladaa kamiyyuu hamma bineensichi itti saaxilamu murteessuu hin danda'u; lakkoofsi cophaa qaruuraawwan biroo irraa interneetii irratti argamus kanatti hin dabarfamu. Dandeettiin asxaa dubbisuu qajeelfama cunqina yaalaa safaruu irraa argamu asitti ni gargaara.
3. Akeekkachiisa calaltuu baayoloojii	Asxaan calallii baayoloojii wajjin fayyadamuu irraa ni akeekkachiisaa?	Kordon halluun kun baakteeriyoota naayitiraayitii uuman akka jeequ akeekkachiisa; sirnoota calallii baayoloojii irratti hirkatan keessatti akka hin fayyadamne gorsa. Taankiiwwan aksolootilii calallii sana irratti hirkatu; kanaaf qoricha taankii jireenyaa keessatti kennuun infekshinicha irratti rakkoo amooniyyaa cimaa dabaluu danda'a.
4. Miidhaa biqiltootaa fi meeshaalee	Asxaan miidhaa biqiltootaa, silikoonii halluun faaluu, ykn kaarboonii fi meeshaalee qaawwa xixiqqaa qabaniin halluun baafamuu ni caqasaa?	Akeekkachiisawwan kun taankiin jireenyaa bakka sirrii akka hin taane agarsiisu. Qaruuraan yaalaa mi'a dabalataa hin qabne, qajeelfama ogeessaa jalatti fayyadamu, sirna ijoo eega; garuu ammas karoora qulqullina bishaanii mataa isaa barbaada.
5. Adda baasuun dhukkubaa mirkanaa'e	Qorannoon maaykirooskoopii mooldii bishaanii mirkaneesseeraa, moo fangasiin ammallee tilmaama?	Guddinni adiin qofti yaala hin filachiisu. Dhukkubni baakteeriyootaa, kiitiridiin, fi miidhaan qaamaa tarkaanfiiwwan adda addaa barbaadu.
6. Bishaanii fi ho'i galmaa'an	Amooniyyaan, naayitiraayitiin, naayitireetiin, pH, fi ho'i safaramanii barreeffamaniiruu?	Bishaan sirreessuun kutaa fayyisuu ti. Aksolootilii hanga ho'a qurxummii ho'isuu ykn qophiiwwan waliigalaa soogidda baay'ee qaban fayyadamuun sababii dhiphinaa lammaffaa dabaluu danda'a.
7. Sadarkaa jireenyaa fi mallattoolee	Dhukkubsataan hanqaaquu, xumurii, kan umuriin isaa xiqqaa, moo ga'eessa; mallattooleen qaama guutuu tuqanis jiruu?	Qajeelfamoonni hanqaaquu aksolootiloota umuriin isaanii xiqqaa ykn ga'eessota giilii qabanitti hin dabarfaman. Mallattooleen qaama guutuu tuqan rakkocha sirreeffama kunuunsaa irraa gara yaala beeyladaa ariifachiisaa barbaaduutti ceesisu.
8. Karoorri ogeessaa galmaa'e	Ogeessi yaala beeyladaa qoricha, bakka itti kennamu, hordoffii, bishaan jijjiiruu, yoom akka xumuramu, fi yoom gara tarkaanfii itti aanuutti ce'amu murteesseeraa?	Cuuphaan bineensota bishaanii fi lafaa seera dhaabuu ifaa fi yeroo irra deebi'anii madaalan barbaada. Taankiin buluu yeroo xumuraa hin qabne karoora miti.

Tarree keessaa sararri kamiyyuu deebii yoo hin qabne, murtoon yaalaa qophaa'aa miti. Sararri deebii hin qabne sababa dhaabbatanii gargaarsa barbaadaniiti malee hamma qorichaa cimaa filataniif miti.

Kiyyoowwan kunuunsitoota aksolootilii irratti adda ta'an

Kiyyoowwan sadii waltajjii marii keessatti irra deddeebi'u. Fangasii lolachuuf taankii ho'isuun qajeelfama qurxummii tirooppikaalaa irraa fudhatame fayyadamuudha; kun bineensa bishaan qabbanaa'aa digrii 18tti dhihoo tursiifamu miidha. Qophii soogiddaa waliigalaa bineensota bishaanii fi lafaa garagalchuun daataa dandamachuu gosa kanaaf adda ta'e kan armaan olii tuffata. Qaruuraa adda baasuun hojii dabalataa waan fakkaatuuf qoricha akwariumii jireenyaa keessatti kennuun calaltuu baayoloojii, biqiltootaa, fi wantoota walqabsiisaa bishaan akka hin dhangalaane cufan halluu baakteeriyoota naayitiraayitii uuman jeequun beekamu waliin wal qunnamsiisa. Qaruuraan adda ta'e kan qajeelfama ogeessaa jalatti fayyadamu ammas bishaan kilooreenii irraa qulqullaa'e, to'annoo ho'aa, qilleensa suuta itti dabarsuu, fi karoora hordoffii barbaada.

Wanti kun hundi meetiiliin buluu aksolootiliif yeroo hundumaa summii akka ta'e hin godhu. Fayyadamni garee horsiisaa durii akka inni yaalame mirkaneessa. Garuu yaalamuun mirkanaa'uu miti; qurxummiin dandamachuunis bineensota bishaanii fi lafaatiif nageenya hin mirkaneessu. Hanga daataan yaalii to'atame aksolootilii irratti argamutti, inni filannoo hin mirkanoofne dha. Fayyadamuun isaa, yoo takkaa mijataa ta'e illee, karoora yaala beeyladaa adda baasuu dhukkubaa mirkanaa'e, bakka itti kennamu walsimu, fi xumura ifatti murtaa'e qabu keessatti ta'uu qaba.